फालिएकाे पत्रिकाको दोस्रो जीवन : ‘पोख्रेली सिसाकलम’

फोहोर व्यवस्थापन, महिला सिर्जनशीलता र आत्मनिर्भरताको उदाहरण

बालकुमारी पौडेल (तारा)
पोखरा ।
पहिले घरको कुनामा थन्किने पुराना पत्रपत्रिका अहिले पोखरा र आसपासका बालबालिकाको हातमा सिसाकलम बनेर पुगिरहेका छन् । फालिने कागजलाई आम्दानीको स्रोतमा बदल्ने पोखराका पाँच महिलाको प्रयासले फोहोर व्यवस्थापन, महिला उद्यमशीलता र वातावरण संरक्षणलाई एउटै सूत्रमा बाँधेको छ ।

नेपालका अधिकांश सहरमा फोहोर व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ । कागजको बढ्दो प्रयोगसँगै पुनः प्रयोग गर्न सकिने सामग्री ठूलो परिमाणमा फोहोरमा परिणत भइरहेका छन् । यस्तै अवस्थामा पोखराका पाँच महिलाले पुराना पत्रपत्रिकालाई वातावरणमैत्री सिसाकलममा रूपान्तरण गर्दै फोहोर व्यवस्थापनलाई आयआर्जन र रोजगारीसँग जोडेका छन् ।

पोखरा महानगरपालिकाको फोहोर व्यवस्थापन तालिमबाट जन्मिएको यो उद्यम अहिले महिला आत्मनिर्भरता र स्थानीय उत्पादन प्रवद्र्धनको उदाहरण बनेको छ । ‘पोख्रेली सिसाकलम’ ले दिगो विकासको अवधारणालाई व्यवहारमा उतार्नुका साथै समुदायमा फोहोर व्यवस्थापनप्रति सकारात्मक सन्देश पनि फैलाएको छ ।

पुराना पत्रपत्रिका तथा कागज पुनः प्रयोग गरेर वातावरणमैत्री सिसाकलम उत्पादन गर्ने यो अभियान पोखरा महानगरपालिका वडा नम्बर २ मा बसोबास गर्ने शान्ति अधिकारी, विमला देवी भण्डारी अधिकारी, सिर्जना तिवारी, गीता सुवेदी र पद्मा पौडेल आचार्यको सामूहिक प्रयासबाट अघि बढिरहेको छ ।

तालिमबाट उद्यमसम्म

संयुक्त राष्ट्र संघीय विकास कार्यक्रम (युएनडिपी) र कोरिया अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग नियोग (कोइका) को आर्थिक र प्राविधिक सहयोग तथा पोखरा महानगरपालिकाको सहकार्यमा रिसाइक्लिङ र अपसाइक्लिङ परियोजनाअन्तर्गत फोहोर व्यवस्थापनसम्बन्धी तालिम सञ्चालन गरिएको थियो । उक्त तालिममा महानगरपालिकाका ३३ वटै वडाका १ सय ३६ टोल विकास संस्थाका ४ हजार ८० सहभागीलाई विसं २०८१ पुसदेखि चैतसम्म तीन चरणमा प्रशिक्षण दिइएको थियो ।

फोहोर वर्गीकरण, पुनः प्रयोग र आयआर्जनका सम्भावनाबारे तालिममा जानकारी दिइएको थियो । यही क्रममा शान्ति अधिकारीले ‘पेपर टु पेन्सिल’ अर्थात् पुराना पत्रिकाबाट सिसाकलम बनाउने व्यावसायिक अवधारणा प्रस्तुत गरिन् । सहभागीमध्ये उनको अवधारणा उत्कृष्ट व्यावसायिक योजनाका रूपमा छनोट भयो ।

त्यसपछि पाँच महिलाले मिलेर गत वर्ष जेठको पहिलो सातादेखि ‘पोख्रेली सिसाकलम’ उत्पादन सुरु गरे । उद्यम सञ्चालनका लागि कोइकाले करिब ७ लाख ३० हजार रुपैयाँ बराबरको रोलिङ मेसिन, साइज कट मेसिन र ड्रायर उपलब्ध गरायो । पोखरा महानगरपालिकाको व्यवसाय प्रवद्र्धन केन्द्रबाट ७० हजार रुपैयाँ सहयोग प्राप्त भयो ।

यसका अतिरिक्त महिलाहरूले आफ्नै श्रम, समय र व्यक्तिगत लगानी पनि व्यवसायमा खर्च गरेका छन् । सुरुवाती चरणमा प्राविधिक कठिनाइ आए पनि अभ्यास र अनुभवसँगै अहिले उत्पादन व्यवस्थित रूपमा अघि बढिरहेको उनीहरू बताउँछन् ।

सिसाकलम बन्ने प्रक्रिया

सिसाकलम उत्पादनका लागि आवश्यक पुराना पत्रपत्रिका विद्यालय, संघसंस्था, समुदाय र कबाडीबाट संकलन गरिन्छ । घरघरमा पढेर थन्किएका पत्रिका पनि उनीहरूले खरिद गर्ने गरेका छन् ।

संकलित पत्रिकालाई निश्चित आकारमा नापेर काटिन्छ । त्यसपछि दुई मिलिमिटर मोटाइको लिड राखेर पत्रिकालाई सावधानीपूर्वक बेरिन्छ । बेर्दा पत्रिकाका तह एकआपसमा नटाँसिने गरी मिलाइन्छ । एकै पटक १० देखि १५ वटासम्म सिसाकलमको लिड बेर्न सकिन्छ भने एक जनाले दैनिक करिब पाँच सय वटासम्म लिड तयार गर्न सक्छन् ।

त्यसपछि रोलिङ मेसिनमार्फत सिसाकलमलाई अन्तिम आकार दिइन्छ । मेसिनबाट निस्किएको सिसाकलमलाई दुई दिन ओसिलो ठाउँमा राखेर सुकाइन्छ । त्यसपछि थप ३ देखि ४ दिन घाममा सुकाइएपछि अन्तिम चरणमा तिखारेर आवश्यक आकारमा काटिन्छ । त्यसपछि मात्रै उत्पादन बजारका लागि तयार हुन्छ ।
यी सिसाकलम सामान्य बजारमा पाइने ‘सार्पनर’ ले नै तिखार्न सकिन्छ । हाल ‘पोख्रेली सिसाकलम’ अन्तर्गत कालो र रंगीन दुवै प्रकारका सिसाकलम उत्पादन भइरहेका छन् ।

विमलाको संघर्ष र सफलताको यात्रा

उद्यमी विमलादेवी भण्डारी अधिकारीको व्यावसायिक यात्रा संघर्ष, धैर्य र आत्मविश्वासले भरिएको छ । उद्यममा संलग्न हुनुअघि उनी सानो व्यवसाय सञ्चालन गर्थिन् । श्रीमान् वैदेशिक रोजगारीका लागि विदेश गएपछि साना छोराछोरीको जिम्मेवारी र व्यवसाय दुवै सम्हाल्नु उनका लागि चुनौतीपूर्ण थियो ।

तर उनले एक्लैले पसल सञ्चालन गर्दै छोराछोरी हुर्काइन् । दुई वर्षपछि श्रीमान्ले जापान बोलाए । छोराछोरीलाई बुबाआमाको रेखदेखमा छोडेर विदेश गइन् । त्यहाँ चार वर्ष मेहनत गरेपछि उनी स्वदेश फर्किइन् ।

नेपाल फर्किएपछि आफ्नै देशमा केही नयाँ काम गर्ने इच्छा जाग्यो । त्यही समयमा उनलाई ‘पोख्रेली सिसाकलम’ उद्योगसँग जोडिने अवसर मिल्यो । पाँच जना साथीहरूसँग मिलेर उनले सिसाकलम उत्पादनको व्यवसाय सुरु गरिन् । अहिले उनीहरू उत्पादनसँगै ब्रान्डिङ र प्याकेजिङमा पनि विशेष ध्यान दिइरहेका छन् ।

विमलाका अनुसार परिवारको सकारात्मक सहयोगले व्यवसाय अघि बढाउन सहज भएको छ । उद्यममा जोडिएपछि उनको जीवनमा पनि परिवर्तन आएको छ । पहिले फुर्सदमा बित्ने समय अहिले उत्पादन र व्यवस्थापनमा खर्च भइरहेको छ । घरखर्चमा सहयोग पुगेको छ भने आफ्नै आम्दानी हुन थालेपछि सामान्य खर्चका लागि अरूमाथि निर्भर हुनुपर्ने अवस्था हटेको छ ।

यो पनि पढ्नुहोस् : नीलकण्ठ नगरपालिकामा पालिका स्तरीय बृहत शैक्षिक सामग्री प्रदर्शनी सम्पन्न

उनको अनुभवमा आर्थिक आत्मनिर्भरता केवल आम्दानीको विषय मात्र होइन, आत्मविश्वास र सम्मानसँग पनि जोडिएको विषय हो । यही कारण उद्यमबाट प्राप्त सफलताले परिवारमा समेत सकारात्मक प्रभाव पारेको छ ।

आर्थिक आत्मनिर्भरताको आधार

‘पोख्रेली सिसाकलम’ ले वातावरणीय लाभसँगै स्थानीयस्तरमा आर्थिक अवसर पनि सिर्जना गरेको छ । साधारण सिसाकलम १० रुपैयाँमा बिक्री हुन्छ भने रंगीन तथा डिजाइनयुक्त सिसाकलमको मूल्य १२ देखि २५ रुपैयाँसम्म पर्छ ।

व्यक्ति वा संस्थाको नाम, लोगो तथा विशेष सन्देश अंकित सिसाकलम उत्पादन गरिने भएकाले यसको माग क्रमशः बढिरहेको उद्यमीहरू बताउँछन् । उनीहरूले दैनिक औसत १ हजार ५ सय वटा तथा मासिक करिब १७ हजार सिसाकलम उत्पादन गर्न सक्ने क्षमता विकास गरेका छन् । उत्पादनका लागि एक वर्षमा करिब ४ सय ६० किलो पुराना पत्रपत्रिका पुनः प्रयोग गरिएको छ ।

हाल उनीहरूको प्राथमिकता आम्दानीभन्दा पनि ‘पोख्रेली सिसाकलम’ लाई दिगो स्थानीय ब्रान्डका रूपमा स्थापित गर्नु रहेको छ । अहिले सिसाकलम पोखराका स्टेशनरी, विद्यालय, होटल तथा विभिन्न संस्थामार्फत बिक्री भइरहेको छ । काठमाडौं, हेटौंडा, कास्की, पर्वत, स्याङ्जा, म्याग्दी, बागलुङ र मकवानपुरलगायत जिल्लामा समेत यसको बजार विस्तार भएको छ ।

करिब ५० नियमित ग्राहक छन् । केही ग्राहकले पुनः बिक्रीका लागि सिसाकलम लैजान्छन् भने केहीले आफ्नै प्रयोगका लागि खरिद गर्छन् । उद्यमीहरू सामाजिक सञ्जाल, वेबसाइट, मेला–महोत्सव तथा विद्यालयस्तरीय कार्यक्रममार्फत उत्पादनको प्रचारप्रसार गरिरहेका छन् । हप्ताको एक–दुई दिन उनीहरू आफैं बजार पुगेर उत्पादनको मार्केटिङ पनि गर्छन् ।

उद्यममा संलग्न पाँचै जना महिला यस कार्यमा लाग्नुअघि गृहिणी थिए । परिवारको सहयोग र प्रोत्साहनका कारण उनीहरू निरन्तर सक्रिय रहन सकेका छन् । आफ्नै श्रम र सीपबाट आम्दानी गर्न थालेपछि आत्मविश्वास, खुसी र आत्मनिर्भरताको भावना बढेको उनीहरू बताउँछन् ।

उनीहरूले उत्पादनमात्र होइन, समुदायमा फोहोर व्यवस्थापनसम्बन्धी चेतना फैलाउने काम पनि गरिरहेका छन् । हरेक महिनाको दुई गते समुदायमा प्लास्टिकजन्य फोहोर संकलन गरेर रिसाइकलमा पठाउने कामसमेत गर्दै आएका छन् । प्लास्टिक बिक्रीबाट प्राप्त रकम महानगरलाई तिर्नुपर्ने फोहोर शुल्कमा उपयोग हुने गरेको छ ।

राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारको लक्ष्य

उद्यमीहरूको अबको लक्ष्य ‘पोख्रेली सिसाकलम’ लाई व्यवस्थित ब्रान्डिङमार्फत राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पु¥याउनु हो । हाल एक उद्यमीको घरको बरन्डा र स्टोररुममा सञ्चालन भइरहेको उद्योगलाई उपयुक्त स्थानमा विस्तार गर्ने योजना उनीहरूको छ । आधुनिक मेसिन र सरकारी सहयोग प्राप्त भए उत्पादन बढाएर विदेश निर्यात गर्न सकिने उनीहरूको विश्वास छ । उनीहरू भन्छन्, ‘नेपाललाई पेन्सिल उत्पादनमा आत्मनिर्भर बनाउने र आयात घटाउने हाम्रो सोच छ ।’

उनीहरूले आर्थिक रूपमा कमजोर तथा अवसरको खोजीमा रहेका महिलालाई उद्यमशीलतामा जोडिन आग्रह पनि गरेका छन् । व्यावसायिक गतिविधिसँगै सामाजिक उत्तरदायित्वलाई महत्व दिँदै विभिन्न विद्यालयका विपन्न तथा जेहेन्दार विद्यार्थीलाई निःशुल्क सिसाकलम वितरण गर्दै आएका छन् । बजार विस्तारसँगै उनीहरू तालिममार्फत इच्छुक र आर्थिक अवस्था कमजोर महिलालाई पनि उद्यमशीलतामा जोड्ने योजना बनाइरहेका छन् ।

‘पोख्रेली सिसाकलम’ केवल एउटा सिसाकलम होइन।

यो फालिएको पत्रिकाले पाएको दोस्रो जीवन हो ।

समाज र विद्यालयको साथ

‘पोख्रेली सिसाकलम’ लाई फोहोर व्यवस्थापन, वातावरण संरक्षण र महिला आत्मनिर्भरतासँग जोडिएको प्रशंसनीय अभियानका रूपमा नागरिक समाज कास्कीका संस्थापक संयोजक तथा वातावरण महाअभियानका संयोजक रामबहादुर पौडेलले लिएका छन् ।

उनका अनुसार पढिसकेका पत्रिका जथाभावी फाल्ने बानी सुधारेर पुनः प्रयोगमार्फत उत्पादनमा जोड्नु सकारात्मक अभ्यास हो । उनी भन्छन्, ‘महिलाले समूहमा संगठित भएर सिर्जनशील काम गरेका छन् । यस्ता प्रयासलाई स्थानीय सरकार, व्यवसायी र नागरिक समाजले प्राथमिकतामा राखेर सहयोग गर्नुपर्छ ।’

उनले विद्यालय स्तरमै बालबालिकालाई वातावरणमैत्री सामग्री प्रयोग गर्न प्रोत्साहन गर्नुपर्ने बताए । प्रारम्भिक लेखन तथा खेस्रा तयार गर्न यस्ता सिसाकलम उपयोगी हुन सक्ने उनको विश्वास छ ।

विद्यालयमा बढ्दो आकर्षण

‘पोख्रेली सिसाकलम’ ले विद्यालयस्तरमा पनि राम्रो स्थान बनाउँदै गएको छ । वातावरणमैत्री उत्पादनप्रतिको बढ्दो चासो, प्रयोगमा सहजता र गुणस्तरका कारण विद्यार्थी, शिक्षक तथा अभिभावकमाझ यसको लोकप्रियता बढ्दै गएको देखिन्छ ।

पोखरा–२ स्थित मुना मन्टेश्वरीकी प्रिन्सिपल मौजा गुरुङले विद्यालयमा करिब एक वर्षदेखि ‘पोख्रेली सिसाकलम’ प्रयोग भइरहेको बताइन् । सुरुमा वातावरणमैत्री सोचका कारण प्रयोग सुरु गरिएको भए पनि पछि यसको गुणस्तरले विद्यार्थी र अभिभावकलाई आकर्षित गरेको उनको अनुभव छ ।
उनी भन्छिन्, ‘अभिभावकले विद्यालयमा बच्चाको अक्षर राम्रो भएको तर घरमा त्यस्तो नभएको बताउन थालेपछि हामीले घरमा पनि यही सिसाकलम प्रयोग गर्न सुझाव दिएका छौं ।’

यो पनि पढ्नुहोस् : खेल पत्रकारलाई एआई तालिम

उनका अनुसार पेपरबाट बनेको भएकाले यो चिप्लिँदैन, समात्न सहज हुन्छ र लिड गाढा भएकाले लेखाइ स्पष्ट देखिन्छ । आकर्षक प्याकेजिङ र रंगीन डिजाइनले बालबालिकालाई थप आकर्षित गरेको छ ।

गुरुङका अनुसार नेपाली बजारमा ‘मेड इन नेपाल’ स्टेसनरी सामग्रीको अभाव छ । ‘पोख्रेली सिसाकलम’ ले त्यो खालीपन पूरा गर्न सक्ने सम्भावना बोकेको छ । स्वदेशी उत्पादनको मागअनुसार अघि बढ्न सके यसको भविष्य उज्ज्वल रहेको उनको विश्वास छ ।

पोखरा–२१ की गीता कार्कीले पनि करिब एक वर्षदेखि ‘पोख्रेली सिसाकलम’ प्रयोग गर्दै आएकी छन् । सुरुमा उत्सुकतावश खरिद गरेको सिसाकलमले गुणस्तर, लेखाइ र वातावरणमैत्री पक्षका कारण आफूलाई आकर्षित गरेको उनी बताउँछिन् ।

उनका अनुसार काठका सिसाकलमभन्दा फरक अनुभव दिने यो उत्पादन घरका भाइबहिनीले समेत मन पराएका छन् । पोखराको एक निजी विद्यालयमा अध्यापन गर्दै आएकी कार्कीले आफ्ना विद्यार्थीलाई पनि यो सिसाकलम प्रयोग गर्न प्रेरित गर्दै आएकी छन् । अतिरिक्त क्रियाकलापमा उत्कृष्ट हुने विद्यार्थीलाई पुरस्कारस्वरूप सिसाकलम प्रदान गर्ने गरेको उनले बताइन् ।

उनी भन्छिन्, ‘विद्यार्थीले यो कहाँ उत्पादन हुन्छ भनेर चासो राख्छन् । आफूहरूले पनि प्रयोग गर्न चाहेको बताउँछन् ।’ उनका अनुसार ‘पोख्रेली सिसाकलम’ वातावरणमैत्री मात्र होइन, गुणस्तरीय पनि छ । फालिएका कागजको पुनः प्रयोगबाट बनेका यस्ता सामग्रीले वातावरण संरक्षणसँगै महिलाका लागि आयआर्जनको अवसर पनि सिर्जना गरेका छन् । सामाजिक सञ्जालमा आएका प्रतिक्रियाले पनि उत्पादनको गुणस्तरप्रति सकारात्मक धारणा रहेको देखाउँछ ।

बालमन्दिर माध्यमिक विद्यालय, नदीपुरमा कक्षा ८ मा अध्ययनरत समीक्षा चापागाईंले पनि करिब एक वर्षदेखि ‘पोख्रेली सिसाकलम’ प्रयोग गर्दै आएकी छन् । दिदीले उपहारस्वरूप दिएपछि उनले यसको प्रयोग सुरु गरेकी हुन् ।

उनका अनुसार अन्य सिसाकलम चाँडै भाँचिने र राम्रोसँग तिखार्न गाह्रो हुने समस्या हुन्थ्यो । तर पेपर पेन्सिल टिकाउ र प्रयोगमा सहज लागेको छ । उनी भन्छिन्, ‘यो सिसाकलम राम्रोसँग तिखारिन्छ र लामो समयसम्म टिक्छ ।’

उनका अनुसार यसले लेखाइ सफा र आकर्षक बनाउन सहयोग गरेको छ । वातावरणमैत्री हुनुका साथै प्रयोगमा सहज भएकाले उनी यसलाई अन्य सिसाकलमभन्दा फरक र विशेष मान्छिन् । उनका साथीहरूले पनि यो सिसाकलम मन पराएर ल्याइदिन आग्रह गर्ने गरेको उनले सुनाइन् ।

स्थानीय सरकारको सहयोग

कोइका र युएनडिपीको साझेदारीमा सञ्चालित जिसिआरयु परियोजनामार्फत महिलाहरूले सञ्चालन गरेको फोहोर व्यवस्थापन अभियानले महानगरलाई उत्साहित बनाएको पोखरा महानगरपालिकाको व्यवसाय प्रवद्र्धन केन्द्र तथा पर्यटन प्रवद्र्धन कार्यक्रम प्रमुख नवराज अधिकारी बताउँछन् ।

उनका अनुसार महिलाले ‘फोहोरलाई मोहोरमा बदल्ने’ अवधारणासहित सुरु गरेको अभियानले फोहोर व्यवस्थापनमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याएको छ । उनी भन्छन्, ‘यो अभियानले फोहो

र व्यवस्थापनमा ठूलो सहयोग पुगेको छ । वातावरणमैत्री उत्पादनमार्फत महिलाले उद्यमशीलताको राम्रो उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन् ।’

महानगरले ‘मेकिङ पोखरा, मेड इन पोखरा’ कार्यक्रममार्फत स्थानीय उत्पादनको ब्रान्डिङ, प्याकेजिङ, मार्केटिङ र प्रवद्र्धनमा सहयोग गरिरहेको छ । साथै प्रविधि हस्तान्तरण, मेन्टरिङ, तालिम तथा वित्तीय र प्राविधिक सहयोगका कार्यक्रम पनि सञ्चालन गरिरहेको उनले बताए । महिला उद्यमीलाई सहुलियत दरमा कर्जा प्रवाह, व्यवसाय विस्तार र सीप विकासका क्षेत्रमा पनि महानगरले काम गरिरहेको अधिकारीको भनाइ छ ।

उनका अनुसार ‘पोख्रेली सिसाकलम’ जस्ता वातावरणमैत्री उत्पादनले पोखरालाई सफा, सुन्दर र आत्मनिर्भर बनाउने अभियानमा सकारात्मक योगदान पु¥याएका छन् ।

महिला उद्यम, रिसाइकल र दिगोपन

महिला सीप विकास संस्था पोखराकी कार्यकारी निर्देशक रामकली खड्काले फोहोर कागजबाट सिसाकलम बनाउने प्रयासलाई महिला आर्थिक सशक्तीकरण, वातावरण संरक्षण र स्थानीय उद्यमशीलताको सकारात्मक उदाहरणका रूपमा लिएकी छन् ।

खड्काका अनुसार महिलाले उद्यम सुरु गर्दा परिवारको सहयोग नपाउने, आर्थिक स्रोतको अभाव हुने, बजार खोज्न कठिन हुने र समाजले साना उत्पादनमूलक कामलाई कम मूल्यांकन गर्ने जस्ता चुनौती सामना गर्नुपर्छ । उनी भन्छिन्, ‘उत्पादन बनाएर मात्र पुग्दैन । ग्राहकसम्म पुग्ने क्षमता, गुणस्तर, व्यवहार र निरन्तर बजार खोजी पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ ।’

उद्यमको सुरुआती चरणलाई उनले सानो बच्चाको हेरचाहसँग तुलना गरिन् । उनका अनुसार सुरुवातमा धेरै मेहनत, धैर्य र समर्पण आवश्यक हुन्छ । एउटै क्षेत्रमा निरन्तर काम गर्दै गुणस्तर कायम राख्न सके मात्र स्थायी पहिचान स्थापित गर्न सकिन्छ । उनी भन्छिन् कि धेरै महिलालाई परिवारकै समर्थन प्राप्त गर्न कठिन हुन्छ । घरको जिम्मेवारी, सामाजिक हेपाइ र आर्थिक अभाव उद्यमशीलताका प्रमुख चुनौती हुन् ।

उनका अनुसार उद्यमको सफलताका लागि निरन्तरता, नवप्रवर्तन, सीप, बजार र संस्थागत सहयोग अपरिहार्य छन् । सहुलियतपूर्ण ऋण, सरल कर प्रणाली, सहज नवीकरण प्रक्रिया, कच्चा पदार्थमा सहुलियत तथा बजार व्यवस्थापनमा सहयोग उपलब्ध भए यस्ता उद्यम अझ दिगो बन्न सक्छन् ।

यो पनि पढ्नुहोस् : दिगो विकास, सुशासन र रोजगारीलाई प्राथमिकता दिँदै नीलकण्ठको नीति तथा कार्यक्रम सार्वजनिक

वातावरणविद् कुशल गुरुङका अनुसार ‘पोख्रेली सिसाकलम’ केवल पुनः प्रयोग गरिएको कागजबाट बनेको उत्पादन मात्र होइन, फोहोर व्यवस्थापन, वातावरण संरक्षण र स्थानीय आर्थिक विकासलाई एकसाथ जोड्ने चक्रीय अर्थतन्त्रको व्यावहारिक उदाहरण हो ।

उनले परम्परागत काठका सिसाकलम उत्पादनका लागि हुने रुख कटानले वन विनाश, जैविक विविधता र कार्बन अवशोषण क्षमतामा असर पु¥याउन सक्ने बताए । उनका अनुसार वन क्षेत्रले जलवायु परिवर्तनको प्रभाव न्यूनीकरणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने भएकाले रुख संरक्षणसँग जोडिएका यस्ता प्रयासलाई सामान्य व्यवसायका रूपमा मात्र हेर्नु उचित हुँदैन । गुरुङले फालिने अवस्थामा पुगेका पत्रपत्रिकालाई पुनः प्रयोग गरेर सिसाकलम उत्पादन गर्नु दोहोरो लाभको अभ्यास भएको बताए ।

यसबाट फोहोरको मात्रा घट्नुका साथै नयाँ कच्चा पदार्थको माग कम हुन्छ र आर्थिक मूल्य पनि सिर्जना हुन्छ । उनका अनुसार फोहोर जहाँ उत्पादन हुन्छ, त्यहीँ व्यवस्थापन गर्नुपर्छ । नेपालको फोहोर व्यवस्थापन प्रणाली अझै पनि ‘संकलन गर, ढुवानी गर र ल्यान्डफिलमा फाल’ भन्ने सोचमा आधारित रहेको उनले बताए । गुरुङ भन्छन्, ‘फोहोर आफैंमा एउटा स्रोत हो । त्यसलाई सही ढंगले व्यवस्थापन गर्न सकियो भने वातावरण संरक्षणसँगै आर्थिक अवसर पनि सिर्जना हुन्छ ।’

उनका अनुसार समुदायस्तरमै पुनः प्रयोग, पुनर्चक्रण र अपसाइक्लिङ गर्न सके लागत घट्नुका साथै स्थानीय रोजगारी पनि सिर्जना हुन्छ । यस्ता अभ्यासलाई दिगो बनाउन नीति, बजेट, प्राविधिक सहयोग र बजार व्यवस्थापन आवश्यक रहेको उनको सुझाव छ ।

हरित अर्थतन्त्र र स्थानीय रोजगारीको आधार

पृथ्वीनारायण क्याम्पसमा प्राध्यापनरत अर्थशास्त्री डा. लेखनाथ भट्टराई ‘पोख्रेली सिसाकलम’ जस्ता उद्यम केवल उत्पादनमूलक गतिविधि मात्र होइनन्, हरित अर्थतन्त्रका व्यावहारिक अभ्यास भएको बताउँछन् । उनका अनुसार प्रयोग भइसकेका सामग्रीको पुनः प्रयोगले वातावरणीय दबाब कम गर्नुका साथै आर्थिक मूल्य पनि सिर्जना गर्छ ।

थोरै लगानी र सामूहिक प्रयासबाट सुरु गर्न सकिने यस्ता उद्यमले स्थानीय रोजगारी सिर्जना गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् । उनी भन्छन्, ‘सहरी क्षेत्रमा बेरोजगारी र गरिबी बढिरहेका बेला यस्ता साना उद्यमले मानिसलाई उत्पादनमूलक काममा जोड्ने र परिवारको आय बढाउने अवसर दिन सक्छन् ।’

उनका अनुसार स्थानीय स्रोतमा आधारित यस्ता उद्यम हरित अर्थतन्त्र र रोजगारीका आधार बन्न सक्छन् । सीप, प्रविधि, इन्क्युबेसन सेवा तथा बीजपूँजीको पहुँचले यस्ता प्रयासलाई दीर्घकालीन बनाउन मद्दत गर्छ ।

स्थानीय तथा प्रदेश सरकारले उत्पादन र रोजगारी सिर्जनामा आधारित प्रोत्साहन कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्नेमा उनले जोड दिए । भट्टराईका अनुसार ‘पोख्रेली सिसाकलम’ जस्ता उत्पादनलाई स्थानीय पहिचान र मौलिकतासँग जोडेर ब्रान्डिङ गर्न सके बजार विस्तारको सम्भावना अझ बढ्न सक्छ ।

प्रदेश सरकारको नीति तथा कार्यक्रम

यस्ता उद्यमलाई प्रवद्र्धन गर्ने उद्देश्यले गण्डकी प्रदेश सरकारले उद्योग तथा उद्यमशीलता विकासलाई प्राथमिकतामा राख्दै आएको दाबी गरेको छ । आगामी आर्थिक वर्षका लागि प्रदेश सरकारले ‘उद्योगको विकास, प्रदेश समुन्नतिको आधार’ भन्ने संकल्पका साथ स्थानीय स्रोतमा आधारित उद्योग, महिला उद्यमशीलता, ब्रान्डिङ तथा बजारीकरणलाई प्राथमिकता दिएको छ ।

सरकारको नीति तथा कार्यक्रममा विपन्न महिलाको आर्थिक सबलीकरणका लागि ‘एक महिलाः एक सीप’ कार्यक्रम सञ्चालन गरी उद्योग स्थापना र बजारीकरणमा सहयोग गर्ने उल्लेख गरिएको छ ।

यो उद्यमले महिलालाई आम्दानीसँगै सीप, आत्मविश्वास र सामूहिक रूपमा काम गर्ने अवसर दिएको छ । उद्यमी शान्ति अधिकारीका शब्दमा, ‘देशमा केही छैन भनेर विदेशिनेभन्दा आफ्नै ठाउँमा साना उद्यम गरेर पनि सफल हुन सकिन्छ ।’ उनीहरूका लागि फोहोर अब फाल्ने वस्तु मात्र होइन, उत्पादन र अवसरको स्रोत बनेको छ ।

कागजका सिसाकलम काठका सिसाकलमभन्दा वातावरणमैत्री विकल्प मानिन्छन् । रिसाइक्लिङसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय तथ्यांकका अनुसार एक टन पत्रिका पुनः प्रयोग गर्दा १७ वटा परिपक्व रुख काटिनबाट जोगिन्छ । यद्यपि यो संख्या कागजको प्रकार र प्रयोग गरिएका कच्चा पदार्थअनुसार फरक पर्न सक्छ ।

आवश्यक नीति, बजार र संस्थागत सहयोग प्राप्त भए यस्ता साना तर सिर्जनशील प्रयासले वातावरण संरक्षण, स्थानीय रोजगारी, हरित अर्थतन्त्र र महिला आत्मनिर्भरतामा अझ ठूलो योगदान दिन सक्छन् ।

‘पोख्रेली सिसाकलम’ केवल एउटा सिसाकलम होइन । यो फालिएको पत्रिकाले पाएको दोस्रो जीवन हो । साथै, सिर्जनशील सोच, सामूहिक प्रयास र आत्मनिर्भरताको एउटा अर्थपूर्ण उदाहरण पनि हो ।