नाग पञ्चमी : धर्म, संस्कृति र प्रकृतिसँग जोडिएको पर्व

अनन्तं वासुकिं शेषं पद्मनाभं च कम्बलम्।
शङ्खपालं धृतराष्ट्रं तक्षकं कालियं तथा॥

नाग पञ्चमी हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हो। प्रत्येक वर्ष श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने यस पर्वमा नागदेवताको पूजा–आराधना गर्ने परम्परा छ। नेपालमा विशेषगरी घरको मूलढोकामा नागको चित्र टाँसेर पूजा गर्ने, दूध, दही, अक्षता, फूल, दूबो, चन्दन आदि अर्पण गर्ने चलन छ। धार्मिक आस्थासँगै नाग पञ्चमी नेपाली समाजको मौलिक संस्कृति, परम्परा र प्रकृतिप्रतिको सम्मानसँग जोडिएको पर्वका रूपमा स्थापित छ।

सनातन धार्मिक परम्परामा नागलाई विशेष स्थान दिइएको पाइन्छ। भगवान् विष्णु शेषनागमाथि शयन गरेको धार्मिक चित्रणदेखि भगवान् शिवले नागलाई आफ्नो आभूषणका रूपमा धारण गरेको स्वरूपसम्म नागको धार्मिक महत्व देखिन्छ। नागलाई जल, भूमि, वर्षा र उर्वरतासँग सम्बन्धित प्रतीकका रूपमा समेत हेर्ने गरिन्छ। त्यसैले नाग पञ्चमी केवल सर्पको पूजा गर्ने दिन नभई प्रकृतिका विभिन्न पक्षप्रति सम्मान प्रकट गर्ने अवसर पनि हो।

परम्परागत मान्यताअनुसार नागको पूजा गर्दा सर्पको भयबाट रक्षा हुने, घरपरिवारमा सुख–शान्ति कायम हुने र प्राकृतिक विपत्तिबाट संरक्षण प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ। धार्मिक विश्वासहरू वैज्ञानिक प्रमाणको विषयभन्दा बढी सांस्कृतिक आस्थाका विषय हुन्। यस्ता परम्पराको सम्मान गर्दै तिनमा रहेका सकारात्मक सामाजिक र वातावरणीय सन्देशलाई बुझ्नु आजको आवश्यकता हो।

नेपाल कृषि–प्रधान देश भएकाले वर्षा, पानी र भूमिको विशेष महत्व छ। नाग पञ्चमी पनि वर्षायाममै पर्ने भएकाले यसको सम्बन्ध प्राकृतिक वातावरणसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ। सर्पहरू खाद्य शृङ्खलाको महत्वपूर्ण हिस्सा हुन् र उनीहरूले मुसालगायत विभिन्न जीवको संख्या नियन्त्रणमा योगदान पुर्‍याउँछन्। यस अर्थमा सर्पको संरक्षणले वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

तर पछिल्लो समय नाग पञ्चमीका अवसरमा कतिपय स्थानमा सर्पलाई अनावश्यक रूपमा समात्ने, प्रदर्शन गर्ने वा दुःख दिने जस्ता व्यवहार देखिन सक्छन्। धार्मिक आस्था कायम राख्दै यस्ता गतिविधिबाट बच्नु आवश्यक छ। नागको पूजा गर्ने नाममा जीवलाई पीडा दिनु पर्वको मूल भावनासँग मेल खाँदैन। बरु सर्प तथा अन्य जीवजन्तुको संरक्षण, प्राकृतिक बासस्थानको रक्षा र वातावरणप्रतिको जिम्मेवारीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

यो पनि पढ्नुहोस् : ‘द एभरेस्ट ड्रीम’ ले अमेरिकामा जित्यो उत्कृष्ट डकुमेन्ट्री फिल्म अवार्ड

नाग पञ्चमीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हाम्रो संस्कृति र पुस्तान्तरणसँग सम्बन्धित छ। आधुनिक जीवनशैली र प्रविधिको विस्तारसँगै कतिपय परम्परागत ज्ञान र संस्कार कमजोर हुँदै गएका छन्। यस्तो अवस्थामा नाग पञ्चमीजस्ता पर्वले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो इतिहास, संस्कृति र सामाजिक परम्परासँग परिचित गराउने अवसर प्रदान गर्छन्। तर संस्कृति संरक्षणको अर्थ हरेक पुरानो अभ्यासलाई जस्ताको तस्तै दोहोर्‍याउनु होइन; त्यसमा रहेका सकारात्मक मूल्य र सन्देशलाई समयअनुकूल ढङ्गले अगाडि बढाउनु हो।

आजको समाजमा धार्मिक आस्था र वैज्ञानिक चेतनाबीच सन्तुलन आवश्यक छ। नाग पञ्चमीलाई अन्धविश्वास फैलाउने माध्यम बनाउनुको सट्टा धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानसँगै वातावरण संरक्षणको चेतना फैलाउने अवसर बनाउन सकिन्छ। विद्यालय, परिवार, समुदाय र सामाजिक संस्थाहरूले सर्पको पर्यावरणीय महत्वबारे जानकारी दिन सके यस पर्वको सामाजिक उपयोगिता अझ बढ्न सक्छ।

नाग पञ्चमीले हामीलाई मानव र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध सम्झाउँछ। पृथ्वीमा मानिस मात्र होइन, विभिन्न जीवजन्तु, वनस्पति र प्राकृतिक प्रणालीको पनि आफ्नै महत्व छ। प्रकृतिको सन्तुलन बिग्रिँदा त्यसको असर अन्ततः मानव जीवनमै पर्छ। त्यसैले धार्मिक परम्परालाई प्रकृति संरक्षणसँग जोड्नु आजको सन्दर्भमा अझ सान्दर्भिक देखिन्छ।

नाग पञ्चमी हाम्रो धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र प्रकृतिप्रतिको सम्मानको संगम हो। यस पर्वलाई श्रद्धापूर्वक मनाउँदै जीवजन्तुप्रति करुणा, वातावरण संरक्षण र मौलिक संस्कृतिको सम्मान गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। नागको पूजा गर्नु मात्र होइन, नागलगायत सम्पूर्ण जीव र प्रकृतिको अस्तित्वको सम्मान गर्नु नै नाग पञ्चमीको व्यापक सन्देश बन्नुपर्छ।