Breaking News
नाग पञ्चमी : धर्म, संस्कृति र प्रकृतिसँग जोडिएको पर्व

नाग पञ्चमी हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हो। प्रत्येक वर्ष श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने यस पर्वमा नागदेवताको पूजा–आराधना गर्ने परम्परा छ। नेपालमा विशेषगरी घरको मूलढोकामा नागको चित्र टाँसेर पूजा गर्ने, दूध, दही, अक्षता, फूल, दूबो, चन्दन आदि अर्पण गर्ने चलन छ। धार्मिक आस्थासँगै नाग पञ्चमी नेपाली समाजको मौलिक संस्कृति, परम्परा र प्रकृतिप्रतिको सम्मानसँग जोडिएको पर्वका रूपमा स्थापित छ।


सनातन धार्मिक परम्परामा नागलाई विशेष स्थान दिइएको पाइन्छ। भगवान् विष्णु शेषनागमाथि शयन गरेको धार्मिक चित्रणदेखि भगवान् शिवले नागलाई आफ्नो आभूषणका रूपमा धारण गरेको स्वरूपसम्म नागको धार्मिक महत्व देखिन्छ। नागलाई जल, भूमि, वर्षा र उर्वरतासँग सम्बन्धित प्रतीकका रूपमा समेत हेर्ने गरिन्छ। त्यसैले नाग पञ्चमी केवल सर्पको पूजा गर्ने दिन नभई प्रकृतिका विभिन्न पक्षप्रति सम्मान प्रकट गर्ने अवसर पनि हो।

परम्परागत मान्यताअनुसार नागको पूजा गर्दा सर्पको भयबाट रक्षा हुने, घरपरिवारमा सुख–शान्ति कायम हुने र प्राकृतिक विपत्तिबाट संरक्षण प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ। धार्मिक विश्वासहरू वैज्ञानिक प्रमाणको विषयभन्दा बढी सांस्कृतिक आस्थाका विषय हुन्। यस्ता परम्पराको सम्मान गर्दै तिनमा रहेका सकारात्मक सामाजिक र वातावरणीय सन्देशलाई बुझ्नु आजको आवश्यकता हो।

नेपाल कृषि–प्रधान देश भएकाले वर्षा, पानी र भूमिको विशेष महत्व छ। नाग पञ्चमी पनि वर्षायाममै पर्ने भएकाले यसको सम्बन्ध प्राकृतिक वातावरणसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ। सर्पहरू खाद्य शृङ्खलाको महत्वपूर्ण हिस्सा हुन् र उनीहरूले मुसालगायत विभिन्न जीवको संख्या नियन्त्रणमा योगदान पुर्‍याउँछन्। यस अर्थमा सर्पको संरक्षणले वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

तर पछिल्लो समय नाग पञ्चमीका अवसरमा कतिपय स्थानमा सर्पलाई अनावश्यक रूपमा समात्ने, प्रदर्शन गर्ने वा दुःख दिने जस्ता व्यवहार देखिन सक्छन्। धार्मिक आस्था कायम राख्दै यस्ता गतिविधिबाट बच्नु आवश्यक छ। नागको पूजा गर्ने नाममा जीवलाई पीडा दिनु पर्वको मूल भावनासँग मेल खाँदैन। बरु सर्प तथा अन्य जीवजन्तुको संरक्षण, प्राकृतिक बासस्थानको रक्षा र वातावरणप्रतिको जिम्मेवारीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

नाग पञ्चमीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हाम्रो संस्कृति र पुस्तान्तरणसँग सम्बन्धित छ। आधुनिक जीवनशैली र प्रविधिको विस्तारसँगै कतिपय परम्परागत ज्ञान र संस्कार कमजोर हुँदै गएका छन्। यस्तो अवस्थामा नाग पञ्चमीजस्ता पर्वले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो इतिहास, संस्कृति र सामाजिक परम्परासँग परिचित गराउने अवसर प्रदान गर्छन्। तर संस्कृति संरक्षणको अर्थ हरेक पुरानो अभ्यासलाई जस्ताको तस्तै दोहोर्‍याउनु होइन; त्यसमा रहेका सकारात्मक मूल्य र सन्देशलाई समयअनुकूल ढङ्गले अगाडि बढाउनु हो।

आजको समाजमा धार्मिक आस्था र वैज्ञानिक चेतनाबीच सन्तुलन आवश्यक छ। नाग पञ्चमीलाई अन्धविश्वास फैलाउने माध्यम बनाउनुको सट्टा धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानसँगै वातावरण संरक्षणको चेतना फैलाउने अवसर बनाउन सकिन्छ। विद्यालय, परिवार, समुदाय र सामाजिक संस्थाहरूले सर्पको पर्यावरणीय महत्वबारे जानकारी दिन सके यस पर्वको सामाजिक उपयोगिता अझ बढ्न सक्छ।

नाग पञ्चमीले हामीलाई मानव र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध सम्झाउँछ। पृथ्वीमा मानिस मात्र होइन, विभिन्न जीवजन्तु, वनस्पति र प्राकृतिक प्रणालीको पनि आफ्नै महत्व छ। प्रकृतिको सन्तुलन बिग्रिँदा त्यसको असर अन्ततः मानव जीवनमै पर्छ। त्यसैले धार्मिक परम्परालाई प्रकृति संरक्षणसँग जोड्नु आजको सन्दर्भमा अझ सान्दर्भिक देखिन्छ।

नाग पञ्चमी हाम्रो धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र प्रकृतिप्रतिको सम्मानको संगम हो। यस पर्वलाई श्रद्धापूर्वक मनाउँदै जीवजन्तुप्रति करुणा, वातावरण संरक्षण र मौलिक संस्कृतिको सम्मान गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। नागको पूजा गर्नु मात्र होइन, नागलगायत सम्पूर्ण जीव र प्रकृतिको अस्तित्वको सम्मान गर्नु नै नाग पञ्चमीको व्यापक सन्देश बन्नुपर्छ।

गुरु पूर्णिमा: ज्ञान, संस्कार र सभ्यताको आधारशिला

सनातन वैदिक सभ्यतामा गुरुको स्थान सर्वोच्च मानिएको छ। गुरु केवल शिक्षा प्रदान गर्ने व्यक्ति मात्र होइनन्; उनी अज्ञानरूपी अन्धकारलाई हटाई ज्ञान, विवेक, नैतिकता र आत्मबोधको ज्योति प्रज्वलित गर्ने जीवन–मार्गदर्शक हुन्। संस्कृत व्युत्पत्तिअनुसार ‘गु’ शब्दले अन्धकार र ‘रु’ शब्दले त्यसको नाश वा निराकरण गर्ने शक्तिलाई जनाउँछ।

यसर्थ, अज्ञानरूपी तमसलाई हटाई सत्य, ज्ञान र धर्मको मार्गमा अग्रसर गराउने व्यक्तिलाई गुरु भनिन्छ। यही कारणले पूर्वीय दर्शनमा गुरुको स्थान देवतासरह मात्र होइन, कतिपय अवस्थामा देवताभन्दा पनि उच्च मानिएको छ।

नेपाल, भारत तथा सनातन संस्कृतिको प्रभाव रहेका अन्य देशहरूमा आषाढ शुक्ल पूर्णिमाका दिन श्रद्धा, भक्ति र कृतज्ञताका साथ गुरु पूर्णिमा मनाइन्छ। यस दिनलाई व्यास पूर्णिमा पनि भनिन्छ, किनभने यही तिथिमा महर्षि कृष्ण द्वैपायन वेदव्यासको अवतरण भएको विश्वास गरिन्छ। वेदहरूलाई चार भागमा विभाजन गर्ने, महाभारत जस्तो विश्वकै महान् महाकाव्यको रचना गर्ने, ब्रह्मसूत्रको प्रणयन गर्ने तथा अठार महापुराणहरूको सम्पादन एवं व्यवस्थित परम्परा स्थापना गर्ने अतुलनीय योगदानका कारण महर्षि वेदव्यासलाई ‘जगत्गुरु’ तथा “आदिगुरु”का रूपमा सम्मान गरिन्छ। त्यसैले गुरु पूर्णिमा गुरु–परम्पराको सम्मान मात्र नभई ज्ञान–परम्पराप्रतिको कृतज्ञताको उत्सव पनि हो।

गुरु पूर्णिमा कुनै धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित पर्व होइन; यो ज्ञान, संस्कार, अनुशासन, नैतिकता, कर्तव्यबोध र मानवीय मूल्यहरूको उत्सव हो। यस दिन विद्यार्थीले आफ्ना शिक्षक तथा गुरुहरूप्रति सम्मान व्यक्त गर्छन्, आध्यात्मिक साधकहरूले आफ्ना दीक्षागुरुलाई स्मरण गरी आशीर्वाद ग्रहण गर्छन्, र समाजले ज्ञानको दीप प्रज्वलित गर्ने सम्पूर्ण गुरुजनप्रति कृतज्ञता अर्पण गर्दछ। यस पर्वले व्यक्ति र समाजलाई केवल शिक्षा ग्रहण गर्न होइन, शिक्षालाई जीवनमा आत्मसात् गर्न प्रेरित गर्दछ।

वर्तमान युग विज्ञान, सूचना–प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को युग हो। आज केही क्षणमै संसारभरको जानकारी प्राप्त गर्न सकिन्छ। तर सूचना र ज्ञान समानार्थी होइनन्। सूचना सङ्कलन गर्न प्रविधि सक्षम हुन सक्छ, तर सही–गलत छुट्याउने विवेक, नैतिक निर्णय गर्ने क्षमता, चरित्र निर्माण गर्ने प्रेरणा तथा जीवनको उद्देश्य पहिचान गराउने शक्ति गुरुबाटै प्राप्त हुन्छ। त्यसैले आधुनिक प्रविधिले शिक्षणका माध्यम परिवर्तन गरे पनि गुरुको आवश्यकता र गरिमा कहिल्यै समाप्त हुन सक्दैन।

नेपालको सन्दर्भमा पनि गुरु–शिष्य परम्पराले शिक्षा, दर्शन, साहित्य, योग, आयुर्वेद, कला, संस्कृति तथा सामाजिक मूल्यहरूको संरक्षण र संवर्द्धनमा ऐतिहासिक भूमिका खेलेको छ। ऋषिमुनिहरूको गुरुकुल परम्पराबाट सुरु भएको ज्ञान–यात्रा आज विद्यालय, विश्वविद्यालय तथा अनुसन्धान संस्थासम्म आइपुगेको छ। युग परिवर्तनसँगै शिक्षणका विधि परिवर्तन भएका छन्, तर गुरुको मूल दायित्व—ज्ञान प्रदान गर्नु, चरित्र निर्माण गर्नु, संस्कारको विकास गर्नु र उत्तरदायी नागरिक तयार गर्नु—आज पनि उति नै महत्त्वपूर्ण छ। कुनै पनि राष्ट्रको समृद्धि केवल आर्थिक विकासले होइन, नैतिक, अनुशासित, जिम्मेवार र संस्कारित नागरिकबाट सुनिश्चित हुन्छ, र त्यस्ता नागरिक निर्माण गर्ने प्रमुख आधार गुरु नै हुन्।

अन्ततः, गुरु पूर्णिमा एउटा धार्मिक पर्व मात्र नभई ज्ञानको सम्मान, संस्कारको संरक्षण, सभ्यताको निरन्तरता र राष्ट्र निर्माणको प्रेरणामूलक दिवस हो। गुरुप्रतिको श्रद्धा, कृतज्ञता र समर्पणले व्यक्तिलाई सफल, समाजलाई सभ्य र राष्ट्रलाई समुन्नत बनाउने आधार तयार गर्दछ। आजको भौतिकवादी र तीव्र परिवर्तनशील युगमा गुरु पूर्णिमाको सन्देश झन् सान्दर्भिक बनेको छ। त्यसैले “गुरु पूर्णिमा: ज्ञान, संस्कार र सभ्यताको आधारशिला” शीर्षकमा गुरुको ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक तथा समसामयिक महत्त्वको गहन विश्लेषण गर्नु समयको आवश्यकता हो।

गुरु पूर्णिमाको इतिहास केवल एउटा धार्मिक पर्वको इतिहास होइन; यो मानव सभ्यतामा ज्ञान, शिक्षा, संस्कार र आध्यात्मिक चेतनाको विकाससँग गाँसिएको इतिहास हो। सनातन वैदिक परम्परामा ज्ञानलाई परम धन र गुरुलाई त्यस ज्ञानको जीवित स्रोत मानिएको छ। त्यसैले गुरुको सम्मान गर्ने परम्परा वैदिक कालदेखि नै निरन्तर चल्दै आएको छ।

आषाढ शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने गुरु पूर्णिमा विशेषतः महर्षि कृष्ण द्वैपायन वेदव्यासको स्मृतिमा समर्पित छ। यस दिनलाई ‘व्यास पूर्णिमा’ पनि भनिन्छ। हिन्दू परम्पराअनुसार वेदव्यास महर्षि पराशर र सत्यवतीका पुत्र थिए। उनको जन्म यमुना नदीको बीचमा रहेको द्वीपमा भएकाले ‘द्वैपायन’ तथा श्याम वर्ण भएकाले ‘कृष्ण’ भन्ने नाम रह्यो। ज्ञानको संरक्षण र विस्तारमा उनको योगदान अतुलनीय भएकाले सम्पूर्ण गुरु–परम्पराका आदिगुरुका रूपमा उनको पूजा गरिन्छ।

महर्षि वेदव्यासले विशाल वैदिक ज्ञानलाई व्यवस्थित गरी ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्ववेद गरी चार भागमा विभाजन गरेका थिए। त्यसैगरी महाभारत, ब्रह्मसूत्र, अठार महापुराण तथा अनेक उपपुराणहरूको सम्पादन र परम्परागत संरक्षणमा उनको योगदान रहेको मानिन्छ। यही कारणले उनलाई ‘वेदव्यास’ अर्थात् वेदको विभाजन र व्यवस्थापन गर्ने महामनीषी भनिएको हो।

वैदिक साहित्यमा गुरुको महत्त्व अत्यन्त उच्च स्थानमा रहेको पाइन्छ। तैत्तिरीय उपनिषद्मा विद्यार्थीलाई जीवनभर पालन गर्नुपर्ने आचरण सिकाउँदै स्पष्ट रूपमा भनिएको छ :

त्यसैगरी भगवद्गीतामा भगवान् श्रीकृष्णले सच्चा ज्ञान प्राप्त गर्न गुरुको शरणमा जानुपर्ने आवश्यकता स्पष्ट रूपमा बताएका छन् :

अर्थात् नम्रतापूर्वक प्रणाम गरेर, जिज्ञासा राखेर र सेवाभावका साथ गुरुको समीप जाऊ; तत्त्वदर्शी ज्ञानीहरूले तिमीलाई वास्तविक ज्ञान प्रदान गर्नेछन्। यस श्लोकले ज्ञान प्राप्तिका लागि विनय, जिज्ञासा र सेवाभाव अपरिहार्य रहेको सन्देश दिन्छ।

मुण्डक उपनिषद्ले पनि आत्मज्ञान प्राप्त गर्न योग्य गुरुको शरणमा जानुपर्ने आवश्यकता यसरी व्यक्त गरेको छ :

यस मन्त्रले वेद–शास्त्रमा पारंगत र ब्रह्मज्ञानमा स्थित गुरुबाटै वास्तविक ज्ञान प्राप्त हुने सिद्धान्त स्थापित गर्दछ। यो गुरु–शिष्य सम्बन्धको दार्शनिक आधार हो।

सनातन परम्परामा प्रसिद्ध अर्को गुरु–स्तुति पनि गुरुको आध्यात्मिक स्वरूप स्पष्ट पार्छ :

यस श्लोकको भावार्थ गुरुमा ब्रह्मा (सृष्टि), विष्णु (पालन) र महेश (संहार) का दिव्य गुणहरूको समन्वय रहेको छ भन्ने हो। गुरुले अज्ञानको अन्त्य गरी ज्ञानको नयाँ जीवन प्रदान गर्ने भएकाले उनलाई परमब्रह्मको प्रतीक मानिएको छ।

वैदिक कालमा शिक्षा गुरुकुल प्रणालीमा आधारित थियो। विद्यार्थीहरू गुरुको आश्रममै बसेर वेद, दर्शन, व्याकरण, गणित, आयुर्वेद, धनुर्वेद, राजनीति, ज्योतिष तथा नैतिक शिक्षाको अध्ययन गर्थे। गुरुकुलको उद्देश्य केवल विद्वान् बनाउनु थिएन; सत्यनिष्ठ, अनुशासित, परिश्रमी, आत्मनिर्भर र राष्ट्रप्रति समर्पित नागरिक निर्माण गर्नु थियो। यही शिक्षापद्धतिले राम, कृष्ण, याज्ञवल्क्य, श्वेतकेतु, नचिकेता, पाणिनि, चाणक्यजस्ता महान् व्यक्तित्व जन्माएको इतिहास पाइन्छ।

नेपालको सभ्यता पनि यही गुरु–परम्पराबाट प्रभावित छ। प्राचीन मठ, आश्रम, संस्कृत पाठशाला, गुरुकुल तथा धार्मिक शिक्षाकेन्द्रहरूले नेपाली समाजमा धर्म, दर्शन, भाषा, संस्कृति र नैतिक मूल्यहरूको संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। आज पनि वेदपाठशाला, संस्कृत विश्वविद्यालय, आश्रम तथा आध्यात्मिक संस्थाहरूले गुरु–शिष्य परम्परालाई निरन्तरता दिइरहेका छन्।

यसरी हेर्दा गुरु पूर्णिमाको ऐतिहासिक र शास्त्रीय आधार अत्यन्त गहिरो, व्यापक र बहुआयामिक छ। यो पर्व कुनै एक धर्म वा समुदायको सीमित उत्सव नभई ज्ञानको सम्मान, संस्कारको संरक्षण, सभ्यताको निरन्तरता र मानव जीवनलाई प्रकाशतर्फ उन्मुख गराउने गुरु–परम्पराप्रतिको सामूहिक श्रद्धाञ्जलि हो। त्यसैले गुरु पूर्णिमा हाम्रो सांस्कृतिक पहिचान, शैक्षिक परम्परा र आध्यात्मिक चेतनाको अनुपम प्रतीकका रूपमा आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक रहेको छ।

मानव सभ्यताको इतिहास केलाउँदा एउटा सत्य स्पष्ट रूपमा देखिन्छ—जहाँ गुरुको सम्मान भएको छ, त्यहाँ ज्ञानको विकास भएको छ; जहाँ ज्ञानको विकास भएको छ, त्यहाँ सभ्यता, संस्कृति र नैतिक मूल्यहरू फस्टाएका छन्। त्यसैले गुरु केवल शिक्षा दिने व्यक्ति मात्र होइनन्, उनी सभ्यता निर्माणका शिल्पकार, संस्कारका संवाहक र राष्ट्रका भविष्य निर्माता हुन्। गुरुले व्यक्तिलाई केवल साक्षर बनाउँदैनन्; उनीभित्र मानवता, विवेक, अनुशासन, कर्तव्यबोध र आत्मविश्वासको विकास गराउँछन्।

उपनिषद्हरूले ज्ञानलाई मुक्तिको माध्यम मानेका छन्। अज्ञानले मानिसलाई भ्रम, भय र अन्यायतर्फ लैजान्छ भने ज्ञानले सत्य, विवेक र आत्मबोधतर्फ डोर्याउँछ। गुरु यही ज्ञानको सेतु हुन्। गुरुले पुस्तकमा सीमित जानकारी मात्र दिँदैनन्; जीवनलाई कसरी बुझ्ने, सत्यलाई कसरी खोज्ने र ज्ञानलाई व्यवहारमा कसरी उतार्ने भन्ने कला पनि सिकाउँछन्।

संस्कृत वाङ्मयमा भनिएको छ :

अर्थात् यस संसारमा ज्ञानजत्तिको पवित्र वस्तु अर्को छैन। यही ज्ञानको प्राप्तिमा गुरुको भूमिका सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

शिक्षा र संस्कार एउटै कुरा होइनन्। शिक्षा व्यक्तिलाई दक्ष बनाउन सक्छ, तर संस्कारले उसलाई जिम्मेवार, नैतिक र मानवीय बनाउँछ। गुरुले शिष्यमा सत्य, अहिंसा, करुणा, अनुशासन, परोपकार, सहिष्णुता र आत्मसंयमजस्ता गुणहरूको विकास गराउँछन्। यिनै संस्कारले परिवारलाई सुदृढ, समाजलाई सभ्य र राष्ट्रलाई समुन्नत बनाउँछन्।

प्राचीन गुरुकुलमा विद्यार्थीलाई वेद र शास्त्र मात्र होइन, श्रम, सेवा, विनय, अनुशासन तथा प्रकृतिप्रतिको सम्मान पनि सिकाइन्थ्यो। त्यसैले त्यहाँबाट निस्कने विद्यार्थी विद्वान् मात्र होइन, आदर्श नागरिक पनि बन्थे।

स्वामी विवेकानन्दले भन्नुभएको छ :

यस भनाइले शिक्षाको उद्देश्य केवल जानकारी दिनु होइन, व्यक्तिभित्र रहेको श्रेष्ठतालाई जागृत गर्नु हो भन्ने सन्देश दिन्छ। यही कार्य गुरुले सम्पन्न गर्छन्।

चरित्र नै व्यक्तिको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो। धन, पद वा शक्ति समयसँगै परिवर्तन हुन सक्छ, तर असल चरित्र जीवनभर साथ रहन्छ। गुरुले शिष्यलाई सत्य बोल्न, न्यायको पक्ष लिन, अनुशासन पालना गर्न र समाजप्रति उत्तरदायी बन्न प्रेरित गर्छन्। त्यसैले एउटा असल गुरु हजारौँ कानुनभन्दा प्रभावकारी नैतिक शिक्षक हुन सक्छ।

विश्वका प्रायः सबै महान् सभ्यताहरूमा गुरु–शिष्य परम्पराको विशेष स्थान रहेको पाइन्छ। भारतका ऋषिमुनिहरूदेखि नेपालका मठ, आश्रम र संस्कृत पाठशालासम्म ज्ञानको हस्तान्तरण गुरुमार्फत नै भएको हो। वेद, उपनिषद्, रामायण, महाभारत, आयुर्वेद, योग, संगीत, नाट्यशास्त्र, वास्तुशास्त्र, ज्योतिष तथा अन्य शास्त्रीय परम्पराहरू पुस्तौंदेखि पुस्तासम्म गुरु–शिष्य सम्बन्धकै माध्यमबाट जीवित रहन सकेका छन्।

यदि गुरु–परम्परा नहुने हो भने सभ्यताले आफ्ना मौलिक मूल्यहरू गुमाउने सम्भावना बढ्छ। त्यसैले गुरु संस्कृति र सभ्यताको जीवित वाहक हुन्।

कुनै पनि राष्ट्रको समृद्धि प्राकृतिक स्रोतले मात्र सुनिश्चित गर्दैन; शिक्षित, अनुशासित, नैतिक र सक्षम नागरिकले राष्ट्रलाई उन्नत बनाउँछन्। त्यस्ता नागरिक निर्माण गर्ने पहिलो जिम्मेवारी गुरुको हो।

नेपालका धेरै राष्ट्रिय विभूतिहरू, समाजसुधारक, वैज्ञानिक, साहित्यकार, प्रशासक र राजनीतिक नेतृत्व कुनै न कुनै गुरुको प्रेरणाबाट अघि बढेका हुन्। त्यसैले राष्ट्र निर्माणको आधार विद्यालय मात्र होइन, विद्यालयभित्र रहेका समर्पित गुरु पनि हुन्।

चाणक्यको जीवन यसको उत्कृष्ट उदाहरण हो। यदि चाणक्यजस्तो गुरु नहुने हो भने चन्द्रगुप्त मौर्यजस्तो सम्राट्को उदय सम्भव नहुन पनि सक्थ्यो। यसले गुरुको दूरदृष्टि र नेतृत्वले इतिहासको दिशा परिवर्तन गर्न सक्ने तथ्यलाई प्रमाणित गर्दछ।

सनातन संस्कृतिमा गुरु–शिष्य सम्बन्ध केवल शिक्षक र विद्यार्थीबीचको औपचारिक सम्बन्ध होइन; यो विश्वास, अनुशासन, सेवा, जिज्ञासा र आत्मीयतामा आधारित सम्बन्ध हो। शिष्यले विनम्रतापूर्वक ज्ञान ग्रहण गर्छ भने गुरुले निस्वार्थ भावले आफ्नो अनुभव र विद्या हस्तान्तरण गर्छन्।

यस सन्दर्भमा प्रसिद्ध संस्कृत उक्ति उल्लेखनीय छ :

अर्थात् विद्यार्थीले एक चौथाइ ज्ञान गुरुबाट, एक चौथाइ आफ्नै बुद्धिबाट, एक चौथाइ सहपाठीबाट र बाँकी एक चौथाइ समय तथा अनुभवबाट प्राप्त गर्दछ। यसले गुरुको महत्त्वसँगै निरन्तर अध्ययन र अनुभवको पनि आवश्यकता देखाउँछ।

आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), डिजिटल पुस्तकालय, अनलाइन शिक्षा र सामाजिक सञ्जालले ज्ञानको पहुँचलाई अत्यन्त सहज बनाएका छन्। तर प्रविधिले जानकारी दिन सक्छ, मूल्यबोध दिन सक्दैन; उत्तर दिन सक्छ, विवेक सिकाउन सक्दैन; सूचना दिन सक्छ, संस्कार निर्माण गर्न सक्दैन। यही कारणले आधुनिक शिक्षामा पनि गुरुको भूमिका अझ गहिरो बनेको छ।

आजको गुरुले केवल पाठ्यपुस्तक पढाउने होइन, आलोचनात्मक चिन्तन, नैतिक चेतना, सामाजिक उत्तरदायित्व, वैज्ञानिक दृष्टिकोण र मानवीय संवेदनशीलताको विकास गराउने भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। यही गुणले भविष्यका सक्षम नागरिक र उत्तरदायी समाज निर्माण हुन्छ।

ज्ञानले व्यक्तिलाई उज्यालो बनाउँछ, संस्कारले समाजलाई सभ्य बनाउँछ र गुरुले यी दुवैको समन्वय गरेर राष्ट्रको भविष्य निर्माण गर्छन्। त्यसैले गुरुको योगदान कुनै एउटा विद्यार्थीको सफलतामा सीमित हुँदैन; उनी सम्पूर्ण समाज र सभ्यताको विकासका आधारस्तम्भ हुन्। गुरुको सम्मान गर्नु भनेको ज्ञानको सम्मान गर्नु, संस्कारको संरक्षण गर्नु र सभ्यताको निरन्तरतालाई सुनिश्चित गर्नु हो।

एक्काइसौँ शताब्दीलाई सूचना–प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence–AI), इन्टरनेट र डिजिटल सञ्चारको युगका रूपमा चिनिन्छ। आज विश्वको जुनसुकै कुनामा रहेको ज्ञान केही सेकेन्डमै मोबाइल वा कम्प्युटरको पर्दामा उपलब्ध हुन्छ। शिक्षण–सिकाइका माध्यमहरू पनि परम्परागत कक्षाकोठाबाट विस्तार हुँदै अनलाइन कक्षा, डिजिटल पुस्तकालय, भर्चुअल प्रयोगशाला र कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित शिक्षण प्रणालीसम्म पुगेका छन्। यस परिवर्तनले शिक्षा क्षेत्रमा नयाँ अवसरहरू सिर्जना गरेको छ, तर गुरु–शिष्य सम्बन्धका सामु केही गम्भीर चुनौतीहरू पनि खडा गरेको छ।

डिजिटल युगको सबैभन्दा ठूलो विशेषता सूचना (Information) को सहज उपलब्धता हो। तर सूचना नै ज्ञान होइन। तथ्य, आँकडा वा सामग्री सङ्कलन गर्नु मात्र ज्ञान प्राप्त गर्नु होइन; त्यसको विश्लेषण, सत्यताको परीक्षण, नैतिक प्रयोग र जीवनोपयोगी रूपान्तरण नै वास्तविक ज्ञान हो। यही रूपान्तरणको प्रक्रिया गुरुको मार्गदर्शनबाट सम्भव हुन्छ।

यसैले आधुनिक प्रविधिले पुस्तकको स्थान लिन सक्ला, तर गुरुको स्थान लिन सक्दैन। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले उत्तर दिन सक्छ, तर जीवनका मूल्य, विवेक, संवेदना र नैतिक निर्णय गर्ने क्षमता सिकाउन सक्दैन।

डिजिटल युगसँगै शिक्षामा अनेक परिवर्तन आएका छन्। विद्यार्थीहरू पुस्तकभन्दा बढी मोबाइल र सामाजिक सञ्जालमा निर्भर हुन थालेका छन्। तत्काल उत्तर खोज्ने प्रवृत्तिले गहिरो अध्ययन, चिन्तन र अनुसन्धानको संस्कृतिमा असर पार्न थालेको छ।

गुरु र विद्यार्थीबीचको आत्मीय संवाद क्रमशः घट्दै जानु।

सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल मनोरञ्जनका कारण अध्ययनमा एकाग्रताको कमी हुनु।

गलत वा अप्रमाणित सूचनाको प्रभाव बढ्नु।

नैतिक शिक्षा र जीवनमूल्यप्रतिको आकर्षण घट्नु।

शिक्षकको भूमिकालाई केवल सूचना दिने व्यक्तिमा सीमित रूपमा बुझ्ने प्रवृत्ति बढ्नु।

यी चुनौतीहरूले शिक्षा प्रणालीलाई मात्र होइन, समाजको नैतिक आधारलाई पनि प्रभावित गर्न सक्छन्।

हालका वर्षहरूमा कृत्रिम बुद्धिमत्ताले शिक्षाको स्वरूपलाई तीव्र रूपमा परिवर्तन गरिरहेको छ। AI ले व्यक्तिगत सिकाइ, भाषा अनुवाद, अनुसन्धान, लेखन सहयोग, तथ्य खोजी तथा जटिल विषय बुझ्न नयाँ सम्भावना खोलिदिएको छ। विद्यार्थी र शिक्षक दुवैले यसबाट लाभ लिन सक्छन्।

तर AI लाई गुरुको विकल्पका रूपमा होइन, सहायक साधनका रूपमा प्रयोग गर्नु आवश्यक छ। AI ले जानकारी दिन सक्छ, तर चरित्र निर्माण गर्न सक्दैन; उत्तर दिन सक्छ, तर जीवनको उद्देश्य निर्धारण गर्न सक्दैन; विश्लेषण गर्न सक्छ, तर करुणा, सहानुभूति र नैतिक जिम्मेवारीको अनुभूति गराउन सक्दैन। यी गुणहरू अनुभवी गुरुबाट मात्र प्राप्त हुन्छन्।

त्यसैले भविष्यको शिक्षा “AI + Guru” को समन्वित मोडेलतर्फ उन्मुख हुनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ, जहाँ प्रविधिले सिकाइलाई सहज बनाओस् र गुरुले त्यसलाई मूल्य, विवेक र मानवीय संवेदनासँग जोडून्।

परिवर्तनशील समाजमा गुरुको भूमिका पनि विस्तार भएको छ। आजका गुरुले केवल पाठ्यक्रम समाप्त गर्नु पर्याप्त हुँदैन; उनी विद्यार्थीका मार्गदर्शक, प्रेरणास्रोत, अनुसन्धानकर्ता, परामर्शदाता र नैतिक नेतृत्वकर्ता पनि बन्नुपर्छ।

आलोचनात्मक चिन्तन (Critical Thinking) को विकास गराउने।

वैज्ञानिक दृष्टिकोण र अनुसन्धान संस्कृतिलाई प्रोत्साहन गर्ने।

डिजिटल साक्षरता र सूचना परीक्षण (Information Literacy) सिकाउने।

संविधान, लोकतन्त्र, मानव अधिकार तथा नागरिक कर्तव्यबारे सचेत गराउने।

मानवीय मूल्य, सहिष्णुता, अनुशासन र सामाजिक उत्तरदायित्वको विकास गराउने।

यस्ता गुरुहरूले मात्र भविष्यका सक्षम र जिम्मेवार नागरिक तयार गर्न सक्छन्।

डिजिटल युगमा पनि गुरु–शिष्य सम्बन्धलाई बलियो बनाउन केही आधारभूत पक्षमा ध्यान दिन आवश्यक छ—गुरुप्रति सम्मान र विश्वासको वातावरण निर्माण गर्ने।

विद्यालय, परिवार र समाजबीच सहकार्य बढाउने।

प्रविधिको सन्तुलित र जिम्मेवार प्रयोग गर्ने।

अध्ययनसँगै चरित्र निर्माणलाई समान प्राथमिकता दिने।

संवाद, जिज्ञासा र अनुसन्धानमा आधारित शिक्षण पद्धतिलाई प्रोत्साहन गर्ने।

यस्ता प्रयासहरूले आधुनिक शिक्षालाई प्रविधिमैत्री मात्र होइन, संस्कारमूलक र मानवीय पनि बनाउन सक्छन्।

डिजिटल युगले शिक्षाका नयाँ ढोका खोलेको छ, तर गुरुको आवश्यकता समाप्त गरेको छैन। बरु सूचना र भ्रमको भीडमा सही मार्ग पहिचान गराउने जिम्मेवारी अझ बढेको छ। गुरुले विद्यार्थीलाई केवल परीक्षा उत्तीर्ण गराउने होइन, जीवनलाई सफल, नैतिक र अर्थपूर्ण बनाउने प्रेरणा दिन्छन्। त्यसैले प्रविधिको विकाससँगै गुरुको गरिमा र भूमिका अझ सशक्त, अझ उत्तरदायी र अझ अपरिहार्य बन्दै गएको छ।

भविष्यको सभ्य समाज त्यही हुनेछ जहाँ आधुनिक प्रविधिको शक्ति र गुरुको ज्ञान, संस्कार तथा नैतिक नेतृत्वबीच सन्तुलित समन्वय स्थापित हुनेछ।

गुरु पूर्णिमा केवल एउटा धार्मिक वा सांस्कृतिक पर्व होइन; यो ज्ञान, संस्कार, नैतिकता र सभ्यताको सम्मान गर्ने प्रेरणादायी दिवस हो। गुरुले व्यक्तिलाई अज्ञानबाट ज्ञानतर्फ, असत्यबाट सत्यतर्फ र निराशाबाट आशातर्फ डोर्याउने जीवन–मार्गदर्शकको भूमिका निर्वाह गर्छन्। डिजिटल युगमा प्रविधिको विकास भए पनि चरित्र निर्माण, मूल्य शिक्षा र मानवीय चेतनाको विकासमा गुरुको स्थान अझै पनि अपरिवर्तनीय छ।

उपनिषद्को सन्देश “आचार्यदेवो भव” र भगवद्गीताको उपदेश “तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया” आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्। त्यसैले गुरु पूर्णिमाको वास्तविक सार गुरुको पूजा गर्नुमा मात्र होइन, उहाँबाट प्राप्त ज्ञान, संस्कार र आदर्शलाई जीवनमा आत्मसात् गर्नुमा निहित छ। गुरुको सम्मान नै ज्ञानको सम्मान हो, र ज्ञानको सम्मान नै सभ्य, समुन्नत र समृद्ध राष्ट्र निर्माणको आधार हो।

असार महिना र किसानसँगको सम्बन्ध – केशव गाैतम

भगवद्गीताका अनुसार

यश प्राप्तिको महत्व र कीर्तिको महिमा बताउने अर्को प्रसिद्ध श्लोक:

तथापि यशका सम्बन्धमा सबैभन्दा बढी उद्धृत गरिने शास्त्रीय वचन:

असार, कृषि, किसान तथा यश विषयक भाषण वा लेखका लागि यो श्लोक पनि उपयुक्त छ:

नेपाल कृषि प्रधान देश हो। यहाँको अधिकांश जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमा निर्भर छ। नेपाली समाजमा असार महिना कृषि कार्यका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। विशेष गरी धान खेती गर्ने किसानहरूका लागि असार महिनाको विशेष महत्व रहेको छ। यही कारणले असारलाई किसानहरूको मेहनत, आशा, उत्साह र उत्पादनसँग जोडिएको महिना मानिन्छ।

असार महिना वर्षायामको सुरुवातसँगै आउने भएकाले खेतबारीमा पर्याप्त पानी उपलब्ध हुन्छ। धान खेतीका लागि पानी अत्यावश्यक हुने भएकाले किसानहरू असार लाग्नासाथ खेत जोत्न, हिल्याउन र धानको रोपाइँ गर्न व्यस्त हुन्छन्। वर्षभरि खान पुग्ने अन्न उत्पादनको आधार यही समयमा गरिने रोपाइँमा निर्भर रहने भएकाले किसानहरूले असारलाई विशेष महत्वका साथ लिन्छन्।

नेपालमा असार १५ लाई राष्ट्रिय धान दिवस तथा रोपाइँ दिवसका रूपमा मनाउने गरिन्छ। यस दिन किसानहरू हिलोमा रमाउँदै धान रोप्ने, दही–चिउरा खाने तथा कृषि संस्कृतिको संरक्षण गर्ने परम्परा रहेको छ। यसले कृषि र नेपाली संस्कृतिबीचको घनिष्ठ सम्बन्धलाई झल्काउँछ। किसानका लागि यो दिन केवल उत्सव मात्र नभई आगामी उत्पादनको सफल सुरुवातको प्रतीक पनि हो।

असार महिनामा किसानहरू बिहानदेखि साँझसम्म खेतमा खटिन्छन्। हिलो, पानी, वर्षा र कठिन परिश्रमका बीच उनीहरू देशको खाद्य सुरक्षाका लागि योगदान गरिरहेका हुन्छन्। किसानको यही अथक मेहनतका कारण समाजले अन्न, फलफूल तथा तरकारी प्राप्त गर्न सकेको छ। त्यसैले किसानलाई “अन्नदाता” भनिन्छ।

यद्यपि असार महिना किसानका लागि चुनौतीपूर्ण पनि हुन्छ। समयमै वर्षा नहुनु, अत्यधिक वर्षा हुनु, बाढीपहिरो, मल–बिउको अभाव तथा कृषि सामग्रीको कमी जस्ता समस्याले किसानलाई असर पार्न सक्छन्। यस्ता समस्याका बाबजुद पनि किसानहरू निरन्तर आफ्नो कर्तव्यमा लागिरहन्छन्।

असार महिना किसानको जीवनसँग अभिन्न रूपमा गाँसिएको छ। यो महिना मेहनत, आशा, उत्पादन र समृद्धिको आधार हो। किसानको पसिना र परिश्रमले नै राष्ट्रको खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित हुने भएकाले किसानको सम्मान, कृषि क्षेत्रको आधुनिकीकरण तथा आवश्यक सहयोग राज्यको प्रमुख दायित्व हुनुपर्छ। असार महिनाले किसानको महत्व, कृषि संस्कृतिको गौरव र नेपालको राष्ट्रिय पहिचानलाई उजागर गर्दछ।

केशान्त (चूडाकरण) संस्कार: शास्त्रीय विधि, वैज्ञानिक महत्त्व र शिखाको रहस्य

पोखरा । हाम्रा धर्मशाश्त्रहरुमा वालवालिकाको सुस्वास्थ्य, सौन्दर्य र आयुवृद्धिका लागि उपयुक्त समयमा मुण्डन गरिदिनु पर्छ भन्ने निर्देशन छ।

वालकको पहिलो पटक केश काट्ने कार्यलाइ चूडाकर्म भनिन्छ। वालकको शिरमा रहेको गर्भे कपाल पूर्णरुपमा छुरा लगाएर खौरिनु पर्छ। यसरी पुरै केश खौरेपछि शिरमा जमेर वसेको मैलाहरुलाई सफा गर्न सजिलो हुन्छ।

चूडाकरण संस्कार विषम वर्ष जस्तै 1/3/5/7 वर्षमा श्री सूर्य नारायण उत्तरायण भएको समय, सोम, वुध, गुरु शुक्रवार अश्विनी,मृगशिरा पुनर्वसु तिष्य हस्ता चित्रा स्वाति आदि शुभ तिथि शुभ नक्षत्र ,शुभवार तथा शुभ मुहूर्त हेरेर गर्नु पर्छ। हाम्रो संस्कृति र परम्परा अनुसार मामाले कपाल काट्ने र दिदी वहिनीले कांशको थालीमा थापेर लगेर गंगा आदि पवित्र जलाशयमा लगेर सेलाउनु पर्छ। यो संस्कार गर्दा दियो कलश गणेशको पूजन स्वस्ति वाचन ब्राह्मणवरण रक्षाविधान स्वस्तिवाचन,मंगलाचरण ,देवी देवताहरुको आवाहन गर्नुका साथै साथै अग्नि स्थापना , आज्याहोम, प्रजापत्यहोम, एवं पञ्च वारुणीहोम आदि यज्ञकर्महरुलाइ निरन्तरता दिंदै अर्को तर्फ वालको केश मुण्डनको लागि अभिभावकहरुले स्वस्ति वाचन सहित केशलाइ गाइको दूध दही र घ्यूले शिर भिजाउनु पर्छ।शिरभिजाउंदा अभिभावकको मनमा यस्तो भाव हुनु पर्छ कि यस दिव्योपद्धति तथा दिव्य द्रव्यहरुले वालकका मस्तिष्कमा शुभविचार एवं दैवी गुणहरु स्थापित हुन सकुन् भन्दै त्रिदेव ब्रह्मा विष्णु शिव लाई आवान गर्दै क्रश: यी मन्त्रहरु पढनु पर्छ-

चूडाकरण संस्कारमा दुइवटा कार्य प्रमुख हुन्छन्। १) जुटिका वन्धन र २) मुण्डन।जुटिका वन्धनको अर्थ केशलाई अभिमन्त्रित कपडा र कुशले केही समय तीनभागमा वांडेर राख्नुहो भने मुण्डनको अर्थ टुप्पि वाहेक सवै केशहरु विशेष मन्त्रोचारण गर्दै खौरिनु हो।

यसकार्यका लागि सर्वप्रथम उपयुक्त ठाउंमा वेदी तयार गरिन्छ। उक्त वेदीमा पूर्वाङ्कर्ममा उलेलख भए अनुसार सत्य नामका अग्निको आवाहन गरि पूर्वाङ्ग कर्म गर्ने।

यज्ञ स्थलमा चूडाकरण गर्ने वालकका बाबू आमा दुवैलाइ उपयुक्त आसनमा पूर्व फर्केर वस्नलगाइ कर्मपात्रोको जल समाइ “अस्य कुमारस्य करिष्यमाण चूडाकरणसंस्कारान्तर्गत जूटिकावन्धनाख्यंकर्म यथा विधि करिष्ये “भन्ने वाचन सहित सङ्कल्प गराउने।

त्यस पछि कर्ताले सो कार्यका लागि ब्राह्मण वरणगरि टीका लगाइ दिने। त्यस पछि कर्ता र पुरोहित दुवैले यो कार्य शुभहोस पुण्यमय, होस कल्याणकारीहोस भनेर प्रार्थना गर्ने। यश पछि कर्ताले यज्ञस्थलमा स्थापित दीयो कलश गणेश ग्रह मातृका अग्निआदिको पूजा गरी धूपदीप नैवेद्य लगाइ पुष्पाञ्जली अर्पण गर्ने। अनि कलात्मक टपरी वा सिंगारिएको कांसको थालमा वालकको टाउकामा वेर्न पुग्ने नापको हलेदाले रंगाएको वा पहेलो कपडा फैलाएर राख्ने, तेस माथी अरु तीन वटा सा साना ध्वजा आकारका कपडाका टुक्रा पनि छुट्टा छुट्टै फैलाएर राख्ने र तिनमा क्रमश: निम्न लिखित देवताहरुको आवाहन गर्ने-

शिरका केशहरुलाइ तीन भागमा वांडेर ती तिन भागको एक भाग शिरको पछाडी पट्टीको दायाँ पट्टीको केश समूहमा तीन कुशको ब्रह्म शिखावाध्ने र यश मन्त्रपढ्नु पर्छ मन्त्र-

अर्थात् मस्तिष्कको रचनाकार ब्रह्माको शक्ति द्वारा वालकको मस्तष्कमा आसुरी शक्तिहरुले प्रवेश गर्न नपाउन् र दैवीशक्तिहरुले प्रवेश गरी दैवी गुणहरुद्वारा मस्तष्कको विकास र संचालन हुन सकोस भन्ने मंगलमय भावना राख्नु पर्दछ।

शिरको पछाडी बायाँ पट्टीका केशहरुको समूहमा तीन कुशका टुक्राको शिखा वांधेर यो मन्त्र पढ्नु पर्छ-

अर्थात् तनै लोकाम व्याप्त श्रीहरिविष्णुले यी पृथिवीलाइ जसरि धारण गर्नु भएकोछ वहांलाइ यो वलकको शिरमा आवाहन गरेर ध्यान गर्दै प्रार्थना गर्दछौं कि हाम्रो यो वालको मष्तिकमा वसेर आसुरी शक्तिहरुलाइ नाश गरेर दैवीशक्तिहरुलाइ सम्वर्धन गरेर सत्प्रवृत्तिहरुलाइ पोषण हुन सकोस।

शिरको अगाडीको भागमा शिखा वांधेर यो मन्त्र पढ्नु पर्छ मन्त्र-

हे रुद्र(क्रोध)रुप हजुरलाइ नमस्कार छ, यस्तै कल्याणदायी हातहरुलाइ पनि नमस्कारछ। पर्वत राजको शिखरमा वसेर लेकको कल्याण गर्ने हे रुद्रभगवान? हजुरका मंगलदायी नेत्रद्वारा हाम्रो यश वालकलाइ अवलोकन गरेर यसका शरीरमा विद्यमान आशुरी वृत्तिहरुलाइ नाश गरेर दैवी शक्ति तथा कल्याण प्रदान गर्नुहोस। भनी मंगलमय कामना गर्नु पर्छ।

उपरोक्त मन्त्रले नवीन वस्त्रलाइ चन्दन अक्षता फूलले पूजा गर्नु पर्छ र साथै यो वैदिक मन्त्रद्वारा अभिमन्त्रित गरिएका नवीन वस्त्रहरुलगाउनले शिशुको व्यक्तित्वको विकास हुनेछ भन्ने मनमा सकारात्मक भाव लिनु पर्छ।

निम्न लिखित मन्त्रहरुद्वारा विशेष ५आहुति (विशेष आहुतिमा पूर्वनिर्वित हवन सामाग्रीमा थप मिष्ठान्न मह घ्यू आदि मिलाइ हवन गरिन्छ।

अर्थात् यी विशेष आहुतिको प्रज्वलित यज्ञ कुण्डको अग्निले वालकमा सुसंस्मार भरिदिनेछ।

त्यस पछि वालकलाइ नवीन वस्त्रधारण गराउने, देवालयहरुमा लगि देवताहरुको दर्शन गराउने ,यज्ञकुण्डमा परिक्रमा गर्नलगाउने र शिखापूजन स्वस्तिवाचन भजन कीर्तन गर्दै वालकउपर पुष्पवृष्टिका साथ मान्यजनहरुवाट आशीर्वाद दिलाउने कार्य गरीन्छ।

वलकको मुण्डन कार्य गर्दा वालकका माता पिताले गायत्री मन्त्रको जाप गर्दै यस्तो भावना लिनु पर्छ कि “गर्भवाटै आएका केशहरु हटाउनाले वालकका सवै किसिका शारीरिक मानसिक दुर्वलताहरु हटेर जाउन् भन्दै ईश्वर संग प्रार्थना गर्नु पर्दछ।

सर्व प्रेरक सविता देवता मुण्डन गर्ने छुरा लिएर आउनु भएको छ। हे वायु देवता? तपाईं पनि शिर भिजाउनका लागि तातो पानी दिनुहोस, एक चित्त भएर रुद्र एवं आदित्य गणले वालकको शिर भिजाइ दिनुहोस । हे ज्ञानी पुरुषहरु हो? तपाइहरु वालकको शिरमुण्डन गर्नुहोस।

अदिति माताले यिनका केशलाइ रोपि दिउन् जलदेवताका आफ्ना तेजले त्यस केशलाइ सेचन गरून्। दीर्घायु र दर्शन शक्तिका लागि प्रजापतिले यिनको चिकितसा गरून्।

ज्ञानी सविता देवताले राजा सोमको शिर जुन छुराले मुण्डन गरे हे ब्राह्मणहरुहो? त्यस्तो छुराले त्यस्तो छुराले यिनको केश मुण्डन गर्नुहोस। यश श्रेष्ट संस्कार द्वारा यिनी गाई घोडा र पुत्रपौत्रादिले समृद्ध हुन सकुन्।

अर्थात् हे छुरा? यश वालकलाइ सुन्दर र संस्कृत पार्नका लागि केशहरु काटिदेउ तर यसका शिरमा कुनै चोट नलगाइ देऊ, यसको जीवन र आयुमा कुैनै विघ्न नपारी देउ।

अर्थात् वालकलाइ कुनै घाउ चोट नलगाइ सङ्कर्षणले मुण्डन गरिदिउन्।

यसरी काटिएको कपाल गाइको गोवरमा राखी कुनै नदी वा कुनै पवित्र ठाउंमा विसर्जन गर्नु पर्छ। त्यस पछि उनका बाबू आमाले उसको टुप्पी राख्ने ठाउंमा चन्दनले ॐस्वस्ति वा स्वस्तिक लेखेर निम्न मन्त्र उच्चारण गर्दै स्पर्श गर्ने-

हे दिव्य तेजले युक्त महामाया? तपाईं यश वालककन शिरमा वसेर यसको तेज वढाइ दिनुहोस ।

त्यस पछि वालकका माता पिता एवं अभिभावकहरुले वालकका मस्तिष्कमा शान्ति बुद्धि ुमता, पवित्रता, सरलता, उदारता, प्रशन्नता, ज्ञान विज्ञान र संकल्प शक्तिको निवास होस भन्ने कामना गर्दै

यश मन्त्रका साथ वालकका माता पिताले वालकको शिरको शिखास्थानमा स्पर्श गरेर चन्दन अक्षता फूलले पूजन गर्दै ईश्वर संग प्रार्थना गर्नु पर्छ कि यो वालक तेजस्विताको धनी र दैवीगुणहरुले सम्पन्न वनेर आफ्नो कूलकै गोरव वढाउने वाला वन्न सक्ने वनुन्।

यसपछि वालकलाइ नजिकको देवमन्दिरमा लगि स्थापित देवताहरुको दर्शन गराउनु पर्छ।

यो चूडाकर्म गर्दा ब्रह्म रन्ध्रमा राखिएको शिखा भने जीवनभर काट्नु हुंदैन। किन कि यसको जीवनमा ठूलो महत्व रहेको हुन्छ ।

टाउकोको जुनठाउंमा टुप्पी राखिन्छ त्यो मस्तिष्कको मुख्य केन्द्रहो। यसै मुनि योगिहरुले कल्पना गरेको सहस्रार चक्र रहेको छ। जस द्वारा शरीर र मनका सम्पूर्ण वृत्तिहरुको नियन्त्रण हुन्छ।यही ब्रह्मरन्ध्र पनि रहेकोछ। यो ठाउँ मानिसका मूलभूत शक्ति शक्तिहरु विवेक,दृढता, दूरदर्शिता,प्रेम र संयम शक्तिको पनि केन्द्रहो। कतिपय योग साधकहरु यश केन्द्रलाइ आत्मत्वको वासस्थान मानेर यश चक्रमा ध्यान केन्द्रित गर्दा आत्म तत्वको वोध हुन्छ भन्ने गर्छन्। आफ्नो कल्याण चाहने व्यक्तिहरुले यति महत्व पूर्ण केन्द्रको सुरक्षा गर्नु र यश केन्द्रलाइ शक्तशाली वनाउनु नितान्त जरुरी हुन्छ। टुप्पी यश चक्रको वाह्य सुरक्षा कवचहो। कुनै निश्चित रेडियो वा टिभी स्टेसन वाट प्रक्षेपित रेडियो वा टिभीका श्रव्य दृश्यका तरङ्गलाइ एन्टेना मार्फत घरघरमा रहेका रेडियो टिभीले समातेर प्रसारण गरेझैं ब्रह्माण्डको केन्द्रवाट प्रक्षेपण गरिएका ईश्वरीय प्रेरणा वा विविध भाव तरङ्गहरुलाइ विभिन्न योगध्यान चिन्तन मनन निधिध्यासन प्रणव जाप,आदि विभिन्न ध्यान मनन क्रियाहरुका माध्यम वाट मानिसको मस्तिष्कले समात्छ,ग्रहण गर्छ।

त्यस ठाउंमा अझ लामा लामा रौहरु वा टुप्पी भए मस्तिष्कलाइ त्यो कार्य गर्न अझ सजिलो हुन्छ । टुप्पी वा शिखाका माध्यमवाट मस्तिष्कलाइ ईश्वरीय प्रेरणा मनोवल दिव्य आत्मिक शक्तिलाई ग्रहण गर्न सरल हुन्छ भन्ने सूक्ष्म वैज्ञानिक तथ्यकै आधारमा हाम्रा ऋषिमुनीहरुले शिरमा जटा राख्ने गर्नु भएकोहो र टुप्पी तेसैको प्रतीकहो। अन्तरिक्ष वाट टुप्पी मार्फत प्राप्त हुने सकारात्मक उर्जा स्पन्दन वा तरङ्गहरु तत्कालै त्यहांवाट फर्किएर फेरि वाहिरै नजाउन् भन्ने उद्देश्यले टुप्पीमा शिखा वाध्नेहो। पौराणिक कथनानुसार शिखाक्षेत्रमा समग्र देवी देवता तथा तीर्थहरुको वास हुने हुनले शरीरको यो स्थान पवित्र मानिन्छ।तेसैले कुनेै शुभ कर्महरु गर्दा न्यास गर्दा वा सङ्कल्प गर्दा शीखालाई छुने गरिन्छ।

शरीर विज्ञान अनुसार शरीर भरि फैलिएका सम्पूर्ण नाडीहरुलाई नियन्त्रण गर्ने सुषुम्ना नाडीको केन्द्र पनि यही शिखाक्षेत्रनै भएकोले संसारका प्राय:सवै साधना संस्कृतिमा यश क्षेत्रलाइ वुद्धिको केन्द्र मानेर उच्च महत्व दिइएकोछ।त्यसकारण त्यस भागमा टुप्पी राख्नुको अर्थ त्यो भागलाइ सुरक्षा दिनुहो।

नयाँ परिवर्तन पश्चात निर्वाचित सांसदकाे भुमिका

भगवान् कृष्णले अर्जुनलाई युद्धको मैदानमा यही उपदेश दिँदै भन्नुभएको छ कि तिम्रो अधिकार केवल युद्ध (कर्म) गर्नुमा छ, त्यसको जित वा हार (फल) मा छैन। यसको अर्थ हामीले परिणामको चिन्ता छोडेर पूर्ण एकाग्रताका साथ आफ्नो काममा लाग्नुपर्छ। जब हामी फलको आशा राख्दैनौँ, तब हामी सफलतामा मात्तिँदैनौँ र असफलतामा आत्तिँदैनौँ। हो यस्तै प्रक्रियाले आफ्नो जिम्मेवारीलाई नै कर्म सम्झेर कार्य सम्पन्न गर्नुहाेला ।

सांसदहरूको भूमिका कानून निर्माण, जनसरोकारका मुद्दा उठाउने, र सरकारलाई जिम्मेवार बनाउनेमा केन्द्रित हुनुपर्छ। अबको मुख्य कार्यभार संविधान कार्यान्वयन, राष्ट्रिय मुद्दाहरूमा गृहकार्य, र जनताको आवाजलाई प्रभावकारी रूपमा संसदमा प्रस्तुत गर्दै संसद्को विश्वसनीयता बढाउनु हो ।

संसद र सांसदको मुख्य काम हो– कानुन निर्माण, बनेका कानुन कार्यान्वयनको अध्ययन र सरकारको काम–कारबाहीको निगरानी । सार्वजनिक निकायका काम–कारबाहीमाथि ख्याल गर्ने र प्राप्त तथ्य अनुसार सम्बन्धित निकायलाई निर्देश दिने दायित्व पनि संसदकै हो ।

  • कानून निर्माण र संशोधन: राष्ट्रिय आवश्यकताअनुसार नयाँ ऐन, कानून बनाउने र आवश्यक परे संविधान संशोधनका लागि गृहकार्य गर्ने ।
  • सरकारको निगरानी: सरकारका कामकारबाहीलाई पारदर्शी बनाउन र जवाफदेही बनाउन प्रश्न उठाउने तथा बजेट कार्यान्वयनको अनुगमन गर्ने ।
  • जनताको आवाज उठाउने: निर्वाचन क्षेत्रको विकास र जनताका समस्याहरूलाई संघीय संसदमा सशक्त रूपमा राख्ने ।

नेपाल सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतान्त्रिक हो । जहाँ संसद्लाई शासनको प्रमुख आधार तथा निति निर्माताकाे रुपमा मानिन्छ । जनताबाट निर्वाचित प्रतिनिधिको संस्था भएकाले संसद् जनताको प्रतिनिधित्व गर्ने, उनीहरूको भावना बुझ्ने र राष्ट्रको नीति निर्माणमा अग्रसर हुने प्रमुख मञ्च वा देशको सभा हो । नेपालको संविधान २०७२ अनुसार संसद्को भूमिका केवल कानुन निर्माणमा सीमित नभई विकास, सुशासन, जवाफदेहिता, राष्ट्रप्रेम र लोकतान्त्रिक अभ्यासको मेरुदण्ड समेत बनेको छ । नेपालका सांसद हाल दलको नियन्त्रणमा बाँधिएका छन्, जसले लोकतान्त्रिक अभ्यास, विचारको स्वतन्त्रता र संसद्को गुणवत्ता माथि प्रश्न उठाउँछ र त्यो स्वभाविक पनि हो । सांसदहरूले विवेकपूर्वक निर्णय गर्न पाउने वातावरण सिर्जना गर्नु अबको आवश्यकता हो । दलीय अनुशासन र व्यक्तिगत विवेकको सन्तुलन कायम गरेर मात्र संसद्ले जनताको साँचो प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ । दलीय सांसद नभएर जनताको मतबाट निर्वाचित स्वतन्त्र सांसद पनि हुन सक्छन् तर दलीय व्यवस्थामा स्वतन्त्र सांसदको भूमिका व्यक्तिगत रूपमा जति योग्य भए पनि प्रभावकारी हुन सक्दैन । संसद् र सांसदको प्रभावकारिताका लागि राजनीतिक आग्रह, पूर्वाग्रह नलिई राजनीतिक सहिष्णुतासहितको व्यवहार प्रदर्शन गर्न सक्नु पर्छ ।

संसद्को मुख्य कार्य कानुन निर्माण गर्नु हो । कुनै पनि राष्ट्रको नीति, योजना र शासकीय प्रक्रिया संविधान र कानुनद्वारा निर्देशित हुन्छ । संसद्ले जनताको आवश्यकतालाई बुझेर प्रशासकीय, सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक पक्षमा आवश्यक कानुन निर्माण गर्नु पर्छ । राष्ट्रका लागि चाहिने कानुनको पहिचान गरी कानुन निर्माणमा अग्रसर हुनु पर्छ त्यस्तै, समय अनुसार कानुन परिमार्जन वा खारेज गर्नु पनि संसद्को जिम्मेवारी हो ।

सांसदहरू जनताबाट निर्वाचित भएर संसद्मा पुग्छन् । उनीहरूले जनताको आवाज बोल्ने, तिनका समस्या उजागर गर्ने र समाधानको बाटो खोज्ने काम गर्नु पर्छ । जनतालाई सुनेर उनीहरूको प्रतिनिधित्व संसद्मा पु¥याउनु सांसदको नैतिक र लोकतान्त्रिक कर्तव्य हो । संसद् लोकतन्त्रको आत्मा हो र जनताको सपना संसद्बाटै सुरु हुन्छ । संसद्ले जनअपेक्षा अनुसार निर्णय लिएन भने, जनविश्वास गुम्ने छ । त्यसैले संसद् र सांसद दुवै इमानदार, जिम्मेवार, राष्ट्रभक्त र जनमुखी हुन जरुरी छ । जब संसद् बलियो हुन्छ, तब मात्र लोकतन्त्र र राष्ट्र बलियो बन्छ जसका लागि सांसदको योग्यता, क्षमता र उसको क्रियाकलापमा भर पर्छ ।

राष्ट्रिय मुद्दामा एकाग्रता: अस्थिरता रोक्न र देशको आर्थिक विकासका लागि संसदको संयुक्त बैठक र समितिहरूमा सक्रिय भूमिका खेल्न सक्ने छन् ।

लोकतन्त्रमा सत्तापक्ष र विपक्ष एउटा रथका दुई पाङ्ग्रा हुन् । विरोध गर्नु नकारात्मक होइन, रचनात्मक र जिम्मेवार हुनु पर्छ । सत्तापक्षले पनि विपक्षको आलोचना सुन्ने सहिष्णुता संसदीय अभ्यासमा देखाउनु पर्छ । सहमति, संवाद र संयम लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यताका आधार हुन् । राजनीतिमा सहिष्णुता भनेको कमजोरी होइन, परिपक्वता एउटा उदाहरण हो । असहमति स्वीकार्ने क्षमता नै लोकतन्त्रको सौन्दर्य पक्ष हो । सबै दल र नेताहरूमा सहिष्णुता र संयमता आयो भने नेपालमा राजनीतिक स्थायित्व, सुशासन र समृद्धिको आधारकाे जग बलियो हुने छ ।

सार्वजनिक जीवनमा पारदर्शिता, इमानदारी र जवाफदेहिता जनताका लागि कदरको विषय हो । जनताको करमा पालिएको सरकार र जनप्रतिनिधि जनताको सेवक हो, मालिक होइन । त्यसैले उसले आफ्नो निर्णय, काम र असफलताको उत्तर प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा जनतालाई दिनै पर्छ । जवाफदेहिता छ भने गणतन्त्र बलियो, नागरिक विश्वस्त र शासन प्रणाली पारदर्शी हुन्छ ।

के म विकास बजेट र यसको कार्यान्वयनमा सांसदको भूमिका परिवर्तन हाेला त ?

सांसदहरू आफ्नो निर्वाचन क्षेत्रको समग्र विकासको निगरानीकर्ता, उत्प्रेरक र समन्वयकर्ता बन्नु पर्छ । स्थानीय सरकार, प्रदेश र सङ्घीय सरकारसँग मिलेर कृषि, पर्यटन, प्रविधि, सडक, शिक्षा, स्वास्थ्य, जल–स्रोत, रोजगारी जस्ता क्षेत्रमा प्रभावकारी भूमिका निर्वाह गर्नु पर्छ । विकासले मात्र देश समृद्ध हुँदैन, त्यो विकास कसका लागि, कसरी र कति समयसम्म टिक्ने छ भन्ने महत्वपूर्ण हुन्छ । आजको आवश्यकता हो, सन्तुलन र दूरदृष्टिसहितको विकास, जसले वर्तमानलाई सक्षम बनाउने छ र भविष्यलाई सुरक्षित बनाउने छ । यस्तो विकास मात्र साँचो अर्थमा ‘समृद्ध राष्ट्र निर्माणको आधार’ बन्न सक्छ ।

संसदीय विषयगत समितिलाई दबाव र प्रभावबाट मुक्त राख्नुपर्ने छ । ‘संसदीय समितिका काम कारबाही तथा जिम्मेवारी निकै चुनौतीपूर्ण हुन्छन् र समितिलाई निर्णय गर्ने क्रममा अनेक दबाव र प्रभाव पर्न सक्छ । यस अवस्थामा समितिका सभापति र सदस्यहरूले निष्पक्ष, इमानदार, एकीकृत तथा प्रमाणगत रूपमा निर्णय गर्ने वातावरण र प्रक्रिया बनाउन जरूरी देखिन्छ।

निर्वाचनपछिकाे निकाश : सत्ताको परीक्षा !

पोखरा । देशको वर्तमान अवस्था अत्यन्त जटिल छ। देश अत्यन्त खराब मोडमा पुगेको छ। देशमा आम जनताले केही गर्न सक्ने अवस्था नै देखिँदैन। विकास निर्माण ठप्प छ। हरेक क्षेत्रमा अस्तव्यस्त छ । राजनीतिक दलका नेतृत्वप्रति आम जनताको विश्वास टुटेको अवस्थाले गर्दा अबको दिनमा देशले हरेक क्षेत्रमा परिवर्तन खोजेको छ ।

देशको वर्तमान अवस्था अत्यन्त जटिल छ। देश अत्यन्त खराब मोडमा पुगेको छ। देशमा आम जनताले केही गर्न सक्ने अवस्था नै देखिँदैन। विकास निर्माण ठप्प छ। हरेक क्षेत्रमा अस्तव्यस्त छ । राजनीतिक दलका नेतृत्वप्रति आम जनताको विश्वास टुटेको अवस्थाले गर्दा अबको दिनमा देशले हरेक क्षेत्रमा परिवर्तन खोजेको छ ।

समग्रमा भन्दा गणतान्त्रिक व्यवस्थाले मुलुकको राष्ट्रिय सार्वभौमसत्ता कमजोर बनाएको जस्तो लागेको छ । धर्म, संस्कृति, परम्परामा हस्तक्षेप बढ्दै गएको छ । यतिखेर सामाजिक एकता कमजोर हुँदै गएको छ । जातीयता, क्षेत्रीयता, धार्मिकतामा द्वन्द्व बढ्दै गएको आभास भएको छ । नेपाल र नेपालीको पहिचानमा संकट पैदा हुँदै गएको छ । जनता नेतृत्वप्रति आक्रोशित बन्दै गएका छन् । त्यसैले आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक समस्या समाधान गरी मुलुकलाई स्पष्ट दिशानिर्देश गर्न जनताले नयाँ शिराको आवश्यकता महसुस गर्दै गएका छन् । यही चाहनाको परिपूर्तिका लागि जनता सडकमा उत्रन थालेका छन् । यस कारणले नयाँ किसिमले अगाडि बढ्नका लागि नेपाली समाज अग्रसर भइरहेको देखिन्छ ।

भ्रष्टाचार माथिदेखि तलसम्म व्यापकरुपमा फैलिरहेको अवस्था छ । सबै कुरा सरकारको नेतृत्व गर्ने मान्छेहरुबाटै संरक्षित भएको देखिन्छ । भ्रष्टाचारका अनेक काण्ड आएका छन् । तर राजनीतिक संरक्षणमा ती भ्रष्टाचारीलाई प्रश्रय दिइरहेको पाएका छौं । सरकारमा रहने नै भ्रष्टाचारमा लिप्त भएपछि त्यसको मातहतमा भएका सबै निकायहरु स्वतः भ्रष्टाचारीलाई संरक्षण गरी फाइल मिलाउने र आफू अनि सम्बन्धित व्यक्तिहरु उम्काउने सेटिङको रुपमा काम भएको देखिन्छ । आम जनताले यस्ता कुरा पत्तै नपाउने गरी भ्रष्टाचारीहरु संरक्षित भएको अवस्था छ।

हरेक राष्ट्र विश्व कूटनीति र महाशक्तिका स्वार्थका कारणले आत्मनिर्णयको अधिकार गुमाइरहेका छन्। राष्ट्रिय चरित्र हराउन थालेको छ। आर्थिक र सामरिक हितमा ठूला राष्ट्रले निर्वल, निर्धन र निरीह राष्ट्रलाई नचाइरहनु नियमित आकस्मिकता बनेको छ। तसर्थ हाम्रो अबको बाटोमा हामी भ्रान्त पथिक बन्दा राष्ट्र झन् ठूलो संकटमा पर्नेछ। सोभियत संघ टुक्राटुक्रामा विभक्त हुँदा पन्ध्र राष्ट्र जन्मिन सक्छन् भनेर कसैले कल्पना गरेकै थिएनन्। वासिङ्टनसँग सिङ जुधाउने प्रवल शक्तिको केन्द्र थियोे, मस्को। पूर्वी युरोपका हंगेरी, रोमेनिया, पोल्यान्ड, चेकोस्लोभाकिया, अल्बानिया, पूर्वी जर्मनीजस्ता कम्युनिस्ट राष्ट्रमा साम्यवादको सूर्यास्त हुन्छ, भन्नेलाई बौलाहा भनिन्थ्यो। अहिले अमेरिकले एक छत्रछायाँमा राज्य सञ्चालन गर्ने प्रयत्न गरिरहेकाे देखिन्छ ।

हरेक राष्ट्र विश्व कूटनीति र महाशक्तिका स्वार्थका कारणले आत्मनिर्णयको अधिकार गुमाइरहेका छन्। राष्ट्रिय चरित्र हराउन थालेको छ। आर्थिक र सामरिक हितमा ठूला राष्ट्रले निर्वल, निर्धन र निरीह राष्ट्रलाई नचाइरहनु नियमित आकस्मिकता बनेको छ। तसर्थ हाम्रो अबको बाटोमा हामी भ्रान्त पथिक बन्दा राष्ट्र झन् ठूलो संकटमा पर्नेछ। त्यसैले संविधानको उचित प्रयोग, समयसापेक्ष संशोधन गर्ने माहौल बनाउन र त्यो जिम्मेवारी पूरा गर्न सक्षम, दूरदर्शी र जनताप्रति घात नगर्ने जनप्रतिनिधि छान्ने तयारीका लागि पनि अहिलेको संसद बाधक हुने कुरा नकार्न सकिन्न । किनकि यिनै भ्रष्ट र बेइमान नेताहरूलाई वर्तमान संसदमा प्रवेश गराइयो भने अस्ति जलेको संसद भवनको खरानीमा टेकेर भए पनि आफ्नो भ्रष्ट कर्तुत छोप्न र जेन–जी पुस्ताको आन्दोलनको मर्म कुल्चिन यी अहिलेका सबै पार्टीहरूका असान्दर्भिक भइसकेका नेताहरूलाई असजिलो लाग्दैन भन्ने कुरा यिनीहरूका विगतले पुष्टि गरिसकेको छ ।

संविधान संशोधनलाई दोस्रो प्राथमिकता राखी अघिल्लो साता भएको प्रतिनिधि सभा निर्वाचनले ताजा जनादेश प्राप्त भएको छ ।अब यसको मूल प्राथमिकता छानबिन, जुन थपिएको काम छ, त्यसलाई जोड्दै भ्रष्टाचारको फाइल खोल्नु, दैनिक सुशासन सुध्रिँदै गर्छ भन्ने लाग्छ, यदि यसाे गरमा जेनजी आन्दोलनको मर्मलाई आत्मसात् गर्ने छ र यो कार्य निर्वाध रूपमा गर्नका लागि भ्रष्टहरूको अड्डा बनाइएको अहिलेको संसद प्रतिपक्ष विहिन जस्तैः छ । जसले गर्दा निर्वाचित संसदको ठूलो दलले देशको अनुकूल कानुन निर्माण गर्न सक्दछ ।

देशको व्यवस्थापिका, कार्यपालिका, न्यायपालिका, सिंहदरबार जलाइएको छ । यो राज्यको ठुलो क्षति हो । यसमा संलग्न जो कोही भए पनि दोषी पत्ता लगाएर कडाभन्दा कडा कारबाही गरियोस् । यसका लागि छुट्टै कानुन बनाइरहन पर्दैन अहिलेकै कानुनले दिन्छ । यो सरकारले यो २ काम अबिलम्ब गर्नुपर्यो । यो २ वटा काम गरेपछि सरकारले अरू काम थालनी गर्नुपर्छ ।

सुशासनसँग कार्यन्वयनमा डगमगायकाे सरकार

सुशासन अवधारणा भ्रष्टाचार, अनुत्तरदायि सरकार र मानव अधिकारको सम्मानको कमि जस्ता विशेषता भएको खराब शासन प्रणालीले गर्दा विकास र प्रगति ठप्प भई भयावय स्थितिको सृजना भएकोले सन् १९९० को दशक देखिनै दिगो विकास र गरिवी न्युनिकरणका लागि अनिवार्य आवश्यकताका रुपमा सुशासनको अवधारणालाई अगाडि सारेको पाइन्छ । यो अवधारणा पश्चिमी देश तथा वैदेशिक सहायता प्रदान गर्ने संस्थाहरुद्वारा विकासशील देशहरुको शासन व्यवस्थामा सुधार ल्याइ विकास निमार्णको प्रक्रियामा गतिशिलता प्रदान गर्ने प्रयोजनको लागि विकास गरिएको हो । 


समयक्रममा यस अवधारणाले आफ्नो प्रभाव गुमाएको छ । सार्वजनिक र निजी मामिलामा यसका अवयव र निष्पक्ष व्यवस्थापनका लागि अनुकूलजस्तो देखिए पनि सुशासनले जटिल सामाजिक एवं राजनीतिक समस्या समाधान गर्न सक्छ भन्ने धारणा त्रुटिपूर्ण रहेको देखाएको छ ।


यसबाहेक केही आलोचकले सुशासनको एजेन्डा राजनीतिक द्वन्द्वमा प्राविधिक निर्णयलाई समर्थन गरेर शक्ति संरचनालाई विषयान्तर गर्न अघि सारिएको हो भन्नेसमेत तर्क गर्छन् । नियतवश होस् वा नहोस्, सुशासनका समर्थकले प्रायः मूल मुद्दाको सट्टा सतही विषयलाई जोड दिएकै हुन् । तिनले ‘के’भन्दा ‘कसरी’लाई प्राथमिकता दिए, किनभने यिनले प्रभावकारी परिणाम स्वाभाविक रूपमा उचित प्रक्रियाबाट उत्पन्न हुनेछन् भन्ने विश्वास गर्थे ।
यसै वेलामा ‘सुशासन’को अवधारणालाई परिभाषित र परिमार्जन गर्न धेरै नयाँ उपाय तयार भएका छन् । यी उपाय ‘शासन गर्ने नयाँ प्रविधि’ बनेका छन्, अर्थात् शासन सञ्चालनको मानक बनेका छन् । तर, वास्तवमा यिनले सुधारको भ्रम मात्रै देखाउँछन् । सुशासनको मापन वा कार्यान्वयन कसरी हुन्छ भन्ने विषयमा आलोचना गर्नेको कमी छैन । यद्यपि, धेरै वर्षदेखि परिणामकेन्द्रित राजनीतिक प्रयासलाई किनाराकृत गर्ने यस अवधारणाका वास्तविक नकारात्मक पक्ष हालैका समयमा मात्रै स्पष्ट भएका छन् । उदाहरणका लागि सुशासनको एजेन्डाले जटिल समस्या समाधान गर्ने नीति–निर्माताको क्षमतालाई घटाएको छ । त्यसैगरी, एजेन्डा न्यायसंगत र राजनीतिक रूपमा पनि सामाजिक–आर्थिक क्षतिलाई सम्बोधन गर्न असफल भएको छ । निर्णयका लागि ‘सही’ दिशानिर्देश परिभाषित गरेर इच्छित परिणाम नै आउँछ भन्ने छैन । सुशासनको दृष्टिकोणअनुसार आर्थिक वृद्धिमा जोड दिँदा निष्पक्ष वितरण एवं हानिकारक वातावरणीय प्रभावलाई बेवास्ता गरियो । 


बढ्दो भ्रष्टाचारले विश्वलाई नै आक्रान्त पारिरहेको छ। सुन्दर एवम् सुरक्षित भविष्यको कल्पनामा रमाएको मानव जाति र खासगरी बालबालिका सबैमा भ्रष्टाचारका कारण पर्ने गम्भीर नकारात्मक असर न्यूनीकरण गर्न विश्वव्यापी प्रयास भइरहेका छन्।


तथापि आशातित सफलता प्राप्त हुन सकेको छैन। भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्ने तथा सुशासन कायम गर्ने प्रतिबद्धता हरेक नेतृत्ववर्गले गरेकै हुन्छ। तर ती प्रतिबद्धता नगण्य रूपमा मात्र कार्यान्वयन तहमा उत्रने गरेका पाइन्छन्। भ्रष्टाचार नियन्त्रणका सन्दर्भमा भनाइ र गराइबीचको खाडल झन्झन् फराकिलो बन्दै गइरहनु अहिलेको प्रमुख चिन्ताको विषय हो।


ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलले हालै सार्वजनिक गरेको भ्रष्टाचार अवधारणा सूचाकांक २०२४ को प्रतिवेदनले विश्वका अधिकांश मुलुकको स्थिति निराशाजनक देखाएको छ। उक्त संस्थाले एक सय ८० देशमा गरेको सर्वेक्षणमा सुशासन भएका देशहरूको श्रेणीमा पर्न प्राप्त गर्नुपर्ने न्यूनतम ५० प्रतिशत अंक प्राप्त गर्न नसकेका मुलुकहरूको संख्या दुई तिहाइभन्दा बढी छ।


एक सय पूर्णांकमा ५० अंकभन्दा कम पाउने देशको औसत अंक ४३ छ। नेपाल केवल ३५ अंक मात्र प्राप्त गरी सुशासनका दृष्टिले ज्यादै पछाडि अर्थात् १०८ औं स्थानमा पुगेको छ, जुन निकै चिन्ताजनक अवस्था हो।
नेपालका प्रधानमन्त्रीले एउटा शक्तिशाली प्रधानमन्त्रीका रूपमा सत्ता सम्हालेको करिब एक वर्ष पुग्नै लाग्यो। उहाँले बारम्बार ‘आफूले भ्रष्टाचार नगर्ने र अरूलाई पनि भ्रष्टाचार गर्न नदिने’ प्रतिबद्धता दोहो¥याइरहनुभएको छ। भ्रष्टाचारमा शून्य सहनशीलता अपनाउने नीतिगत उद्घोष पनि गरिरहनुभएको छ। मुलुकमा झन्डै दुई तिहाइ बहुमतको स्थिर सरकार पनि छ। देशमा आन्तरिक विद्रोहको स्थिति पनि छैन।


विपक्षहरूबाट ठूलो आकारमा बन्द हडताल तथा नाराजुलुस पनि भएको देखिँदैन। बाह्य मुलुकबाट आक्रमण, नाकाबन्दी वा बहिष्कारको कुनै पनि स्थिति रहेको बिल्कुलै देखिँदैन। राज्यका संयन्त्रहरू माथिको पकड गुमाएको पनि कहीँ कतै देखिँदैन।


भ्रष्टाचार नियन्त्रण तथा नियमन गर्ने निकायहरू पनि आआफ्नो ठाउँमा गतिशील रहेकै देखिन्छन्। तापनि किन के कारणले हाम्रो मुलुक दक्षिण एसियाका आठ देशहरूमध्ये सबैभन्दा बढी भ्रष्टाचार हुने क्रममा तेस्रो स्थानमा उभिन पुगेको हो ? आश्चर्यजनक छ। यस सम्बन्धमा गहन तरिकाले अध्ययन अनुसन्धान हुनुपर्छ।


ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलले सार्वजनिक गरेको सन् २०२४ को सीपीआई प्रतिवेदनमा भनिएको छ, ‘भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्न नसक्दा धेरै देशको लोकतन्त्र संकटमा परेको देखिन थालेको छ। धेरै भ्रष्टाचार हुने मुलुकमा स्वतन्त्र नियमन र नागरिक अधिकारको स्थिति कमजोर छ।


ती मुलुकमा निरंकुश र पपुलिस्ट नेताले लोकतान्त्रिक मूल्य र शक्ति सन्तुलनविपरीत काम गर्दै भ्रष्टाचार नियन्त्रणको एजेन्डा आफू अनुकूल बनाएको पाइन्छ। तर भ्रष्टाचार कम भएका मुलुकहरूमा कानुनी शासन, स्वतन्त्र नियमनकारी निकाय, स्वतन्त्र प्रेस, नागरिक समाजलाई खुलापन र पर्याप्त राजनीतिक अधिकारको सुनिश्चितता प्रदान गरिएको हुन्छ। टीआईको उक्त प्रतिवेदनको पृष्ठभूमिलाई दृष्टिगत गर्दै नेपालको भ्रष्टाचारको स्थितिलाई विश्लेषण गर्नुपर्ने हुन्छ।


नेपालमा भ्रष्टाचार तथा अनियमितताको नियमन तथा नियन्त्रण गर्ने संस्थाहरू पर्याप्त छन्। अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, महालेखापरीक्षक, संसद्को लेखासमिति, राजस्व अनुसन्धान विभाग, सम्पत्ति शुद्धीकरण विभाग, राष्ट्रिय सतर्कता केन्द्र, विशेष अदालतलगायत संस्था अनियमितता एवं भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा कानुनबमोजिम नै स्वतन्त्र भूमिका निर्वाह गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् भन्ने कुरामा कमै मानिसले विश्वास गर्छन्।


संवैधानिक निकायका प्रायः सबैजसो पदाधिकारीका नियुक्ति राजनीतिक पार्टीहरूको भागबन्डाको आधारमा हुने गरेका छन्। संसदीय समितिहरूमा समेत पार्टीहरूको ह्विप लाग्ने गरेको छ। सरकारी विभागहरूमा त सरकारले आफू अनुकूलकै अधिकारीहरूको पदस्थापन गर्ने भइहाल्यो। कतिसम्म भने अदालतका न्यायाधीशहरूसमेत पार्टीको भागबन्डाका आधारमा नियुक्ति हुने भएपछि कसबाट स्वतन्त्र र निष्पक्ष नियमनको आशा गर्ने ?


बलियो सरकार भएको समयमा जनताले बढी आशा गरेका हुन्छन्। ठूलादेखि सानासम्मका अनियमितता र अव्यवस्थाबारे जनताले बारम्बार आवाज उठाइरहेका हुन्छन्। सरकारले ती आवाजहरूलाई क्रमशः सम्बोधन गर्दै जानुपर्ने हो। तर सरकार ती आवाज आफ्नै विरोधमा उठेको ठान्छ। र त्यस्ता विरोधलाई संसदीय प्रणालीको विरोध तथा गणतन्त्रको विरोधसँग जोडेर अर्थ लगाउँछ।


भ्रष्टाचारविरुद्धको अभियानमा जागरूक सक्रियता आवश्यक छ । स्थानीय तहमा हुने साना तथा मझौला खालका भ्रष्टाचारदेखि नीतिगत आधारमा केन्द्रमा हुने ठूला खालका भ्रष्टाचार सरकार र सम्बन्धित निकायहरूलाई नागरिक समाजले निरन्तर दबाब सिर्जना गरिरहनुर्छ ।


एउटा सत्याग्राहीले विशुद्ध बृहत्तर सार्वजनिक हितमा उठाएका आवाजलाई प्रतिपक्षको सत्तापक्षलाई असफल पार्ने षड्यन्त्रको मतियार बनेको आरोप लगाउँछ। स्वतन्त्र नागरिक तथा बुद्धिजीवीको आवाज दबाउन कहिले उनीहरूलाई थला पार्ने त कहिले अरिंगाल लगाइदिने धम्की सरकारबाट आउनुले नागरिक अधिकारको स्थिति छर्लंग हुन्छ।


सीपीआईको प्रतिवेदन भन्छ, ‘जहाँ निरंकुश तथा पपुलिस्ट नेता हुन्छन्, त्यहाँ लोकतान्त्रिक मूल्यहरू र शक्ति सन्तुलन भत्काएर भ्रष्टाचार नियन्त्रणका एजेन्डा आपूm अनुकूल बनाउँछन्। र मुलुकलाई झन्झन् भ्रष्टाचारको दलदलमा पुर्याउँछन्। कतै हाम्रो मुलुक पनि त्यही दिशातिर उन्मुख त हुँदै छैन ?

यो वा त्यो कोणबाट स्वतन्त्र प्रेसमाथि नियन्त्रण गर्न खोजिएको अनुभूत हुनु, नागरिकहरू स्वतन्त्र रूपमा भेला हुन पाउने तथा अभिव्यक्ति दिन पाउने अधिकारमाथि प्रतिबन्ध लगाउने प्रयास हुनु, मानवअधिकार, सूचनाको हकलगायत अन्य मौलिक हकमाथि नियन्त्रण गर्ने प्रयास हुनु लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यता विपरीत कार्य हुन्।

त्यस्तै अमुक व्यक्तिलाई गैरकानुनी रूपमा निर्वाचनमा विजयी गराउन संवैधानिक निकाय निर्वाचन आयोग मात्र होइन, सर्वोच्च अदालतलाई समेत राजनीतिक शक्तिको प्रभावमा पार्नु, संसदीय सुनुवाइका क्रममा प्रधानन्यायाधीशले न्यायसम्पादनका क्रममा सरकारलाई अप्ठ्यारो नपार्ने वचन दिनु तथा राजनीनिक शक्ति केन्द्रको दबाब र इसारामा सर्वोच्च अदालतबाट मुलुकलाई अर्बौं रुपैयाँ क्षति पुग्ने गरी अन्तिम फैसला जस्तै गरी अन्तरिम आदेश आउनुले मुलुकको शक्ति सन्तुलनको दयनीय अवस्था चित्रण गर्छ।


त्यति मात्र मात्र होइन, अदालतको आदेशले थुनामा रहेका गम्भीर अपराधका अभियुक्तलाई प्रधानमन्त्रीको निर्देशनमा प्रतिनिधिसभाका सभामुखले सांसदको शपथ ग्रहण गराउनु र आफ्नो कार्यक्षेत्र बाहिर गएर वाइडबडी जहाज खरिद प्रकरणमा लेखा समितिको निर्णयलाई अमान्य घोषणा गर्दै सरकारले न्यायिक जाँचबुझ समिति गठन गर्नु राज्यको शक्ति सन्तुलनका हिसाबले अत्यन्त उदेकलाग्दो परिस्थिति हो।


सुशासनकाे  सहि कार्यन्वयन गर्न नेपालले संविधान तथा दिगो विकासमा सहित चालू योजनामा समेत समावेश गरी नागरिकलाई सुशासनको अनुभव वा अनुभुति गराउनु राज्यको उदेश्य हुनुपर्दछ ।

बन्द कोठाबाट प्रदान गरिने न्याय कति सार्थक छ  ?

पोखरा । नेपालमा न्यायाधीश र न्यायिक निकाय भनु वा न्याय प्रदान गर्ने कर्ता प्रति न्याय खाेज्न हिडेकाे एक पिडकले न्याय समयमा पाउन नसक्नुमा कसलाई दाेस दिन सकिन्छ र । भनिन्छ नि ढिलो न्याय दिनु भनेको न्याय नदिनु वा न्याय मरे सरह हाे । कानुनमा व्यवस्था भए पनि लागू हुँदैन। कस्तो भयो हाम्रो मुलुक? संचारमाध्यमले आफ्नो धर्म निर्वाह गर्दैन, संचारमाध्यम स्वार्थ र भीडका पछि कुद्छ। वास्तविकता समाजमा ल्याउने काम गर्दैनन्। अनि त्यसैले भन्ने गरिन्छ अझ विस्तृत रुपमा भन्नुपर्दा त न्याय मरे सरह नै हाे । किन स्वतन्त्र सक्षम न्यायपालीकाकाे कल्पना गरेर मात्र हुदैन । देशमा सुशासन र न्यायमा नागरिकको पहुँच स्थपित गराउने एक महत्त्वपूर्ण अङ्ग न्यायपालिका हाे जसले गर्दा नागरिकको हक अधिकारकाे स्थापित गराउने आशा राखेको हुन्छ । नागरिककाे आशा भनेको न्याय छिटो पाउँनु ढिलो न्याय दिदा न्याय त नपाए जस्तो महशुस हुन्छ । कानुन बमोजिम न्यायाधीश न्याय प्रदान गरेमा पाे त न्यायमा सार्थकता हुन्छ र आम नागरिकको पनि न्यायलय प्रति विश्वास कायम हुन्छ । सामाजिक सद्भाव र समावेशी न्याय नारामा होइन व्ययभार लागू भएको खण्डमा मात्र न्यायकाे अनुभुती हुनेछ ।

न्याय प्रदान गर्ने न्यायकर्ताले आफ्नो कर्तव्यकाे पालानामा कहि कतै चुक्नु हुदैन यदि यसमा त्रुटिपूर्ण न्यायकाे फैसला भएमा त्यसले लाेकतान्त्रिक पद्धति तथा कानुनी शाशनकाे उपहास हुनेछ । तपाईंले प्रदान गर्ने न्याय कति सार्थक छ भन्ने कुुराकाे निगरानी न्याय पाउने व्यक्तिले महशुस गर्नुहुनेछ । सार्वजनिक रुपमा न्याय प्रदान गर्दा न्यायाधीशले आफ्नो गरिमा तथा पदमा समेत ध्यानमा राखि न्याय सम्पादन गर्नुपर्नेछ हुन्छ । संसारमा न्यायिक निकायबाट प्रदान हुने न्याय आ-आफ्नो देशको कानुन सहित अन्तर्राष्ट्रिय कानुन समेत आकर्षित हुन्छन् । अहिले हाम्रो देशमा शैक्षिक संस्थाबाट आम नागरिकका बच्चा शोषित छन्। आम नागरिक पीडित छन्। कुनै निकायले देख्दैन, सुन्दैन र हेर्दैन। हाम्रो समाज न्याय मरेको समाज हुन लाग्यो। यदि यस्तै हुने हो भने नि राजनीतिक दल राजनीतिक दलको रुपमा संगठित रहन सक्छ, न न्यायपालिका, कार्यपालिका र व्यवस्थापिका कानुन सम्मत संचालन हुन सक्छन्। 

‘न्याय मरेको देश’ बन्न लागेकै हो र !

हाम्रो मुलुकमा अहिले आएर सबै पक्ष निराशाजनक दिशातिर जान लागेका हुन् कि भन्ने देखिन्छ। आर्थिक पक्ष त्यस्तै छ । सामाजिक पक्ष, शैक्षिक पक्ष र विकासका गतिविधि, सुरक्षा संयन्त्रका गतिविधि र संचारमाध्यमको धर्म निर्वाह यी सबैलाई नियालेर अध्ययन गर्दा समग्रमा हामी नकारात्मक दिशातर्फ जान लाग्यौं कि भन्ने आभास हुन थालेको छ ?

त्यसमा पनि हाम्रो मुलुकमा अहिले न्याय सम्पादनमा समेत कमजोरी देखिन थालेको छ । अहिले आएर आम नागरिकले भन्ने गरेको ‘यो मुलुकमा न्याय मर्न लाग्यो’ भन्ने कुरा चर्को रुपमा सुनिन थालेको छ। न्याय नै मर्ने स्थिति आउनु भनेको मुलुकको व्यवस्था नै पूर्ण रुपमा विफल हुनु हो । राज्य संयन्त्र निकम्मा हुनु हो । राज्य सञ्चालकलाई नै डाेरीले बाधेर राखे जस्तो भान हुनु ।

संसारमै हामीलाई न्याय मरेको देशको रुपमा विश्वले चिन्न र बुझ्न लाग्यो कि क्या हाे ? त्यसो हो भने त हाम्रो व्यवस्था पनि संटकतिर धकेलिन्छ। लगानी र सहायता पनि कतैबाट आउँदैन, उद्योग व्यवसायी पलायन हुन सक्छन्। नागरिकले दुख पाउने मात्रै अवस्था हुन्छ। शोषण, अन्याय, भ्रष्टाचार बढ्छ। जनता मारमा पर्छन र व्यवस्था अस्तव्यस्त हुन्छ र समग्रमा देश अधोगतितर्फ जान्छ।

लोकतन्त्र र प्रजातन्त्रमा जनताद्वारा निर्वाचित प्रतिनिधिले देशको शासनसंयन्त्र संचालन गर्ने हो । तर, हामीकहाँ निर्वाचनकै क्रममा जित्नकै लागि जुनसुकै हदसम्म जाने र शासनमा पुगिसकेपछि लोकतन्त्रलाई बन्धक बनाएर माफियातन्त्र चलाउने प्रवृत्ति बढ्दो छ।

न्याय नै नपाइने देशको रुपमा विश्वमा परिचित हुनु भनेको अन्तर्राष्ट्रिय समुदायबाट एक्लिनु हो । अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगी र साझेदारहरुको विश्वास गुमाउनु हो । सारमा भन्नू पर्दा अन्तर्राष्ट्रिय कूटनैतिक र व्यापारिक सम्बनधको संजालबाट बाहिरिने अवस्था आउनु हो ।

न्यायपालिकाभित्र अन्यायपूर्ण काम र गतिविधि कसैले गर्छ भने उसले पुरस्कार र पदक पाउँछ । कोही नागरिक अन्यायमा पर्यो भने न्याय पाउने संभावना हुँदैन। तर पहुँच वालाले न्याय पाउँछ। पैसावालाले न्याय पाउँछ। पहुँचवाला र पैसावालाले न्याय पाउने मात्रै होइन उसले गरेको अन्यायलाई पनि न्याय ठहर गर्ने र उसले न्यायको नाममा ज्यादती गर्न समेत छुट पाउने अवस्था छ।

जहाँ ‘हुल अफ ल’ले न्याय पाउँछ, ‘रुल अफ ल’ कानुनले काम गर्दैन। सर्वसाधारण नागरिकले न्याय पाउने अवस्था रहँदैन। त्यसैलाई न्याय मरेको भनिन्छ।

त्यस्तो अवस्थामा पो नेपाली समाज पुग्न लाग्यो कि भन्ने अहिलेको चिन्ताको विषय हो । बैंक लोन लिने क्रममा उपभोक्ता वा व्यावसायी बैंकबाट अन्यायमा पर्छ, उक्त अन्यायको सुनुवाई कहीँ कतै  हुँदैन। एउटा राजनीतिक दलको आड भरोसामा नियुक्तिको मौका प्राप्त हुन्छ, अर्को सरकारले फुत्त टिपेर फाल्दा न्याय पाउन सक्ने स्थिति हुँदैन।

कानुनमा व्यवस्था भए पनि लागू हुँदैन। कस्तो भयो हाम्रो मुलुक? संचारमाध्यमले आफ्नो धर्म निर्वाह गर्दैनन् , संचारमाध्यम स्वार्थ र भीडका पछि कुद्छ। वास्तविकता समाजमा ल्याउने काम गर्दैन।

समग्र मुलुक बेथिति तिर जान्छ। मुलुकको अर्थतन्त्र डामाडोल हुन्छ। भ्रष्टाचारले प्रश्रय पाउँछ। यस्तो अवस्थामा मुलुकलाई व्यवस्थित गरिदिन व्यवस्थापकको खोजी नेपाली जनताले गर्नुपर्ने हुन्छ। विश्वले युएनमार्फत शासन मेनेजर नियुक्त गरेर पठाउन सक्छ। हामीले भोगेकै हो –०६२/६३ मा युएनले अनमिन पठाएको । जसले यहाँ यसो गर यसो नगर भनेर निर्देशन दिन्थ्यो।

लोकतन्त्र र प्रजातन्त्रमा जनताद्वारा निर्वाचित प्रतिनिधिले देशको शासनसंयन्त्र संचालन गर्ने हो । तर, हामीकहाँ निर्वाचनकै क्रममा जित्नकै लागि जुनसुकै हदसम्म जाने र शासनमा पुगिसकेपछि लोकतन्त्रलाई बन्धक बनाएर माफियातन्त्र चलाउने प्रवृत्ति बढ्दो छ।

माफियातन्त्रलाई यसैगरी बढावा दिँदै जाने हो भने भोलिका दिनमा हाम्रो व्यवस्था, हाम्रा शासक, हाम्रो संविधान, कानुन सबै असफल भएको ठहर गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले हाम्रो देश संचालनको जिम्मेवारी आफैंले लिन सक्छ । त्यसै गर्दा न्यायलयलाई स्वतन्त्रतापूर्वक आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्न दिनु पर्दछ । जनताले न्यायका लागि आफ्नो माग राख्ने ठाउँ पनि  अब न्यायलयले निर्धारण गरे बेला आएकै हो र ।

अब के गर्ने ?

निर्वाचनलाई भयरहित वातावरण बनाउने । शाेषण भएको क्षेत्रमा शाेषण रहित बनाउने कार्यलाई तिव्रतर दिने । सामाजिक न्यायकाे प्रवर्द्धनमा जाेड दिने ।स्थिर सरकारकाे निर्माण गर्ने ।शैक्षिक क्षेत्रमा सुशासन कायम गर्ने । देशको मूल कानुनले व्यवस्था गरे बमोजिम स्वतन्त्र सक्षम न्यायपालिकाकाे परिकल्पनालाई व्यवहारमा लागू गर्ने तर्फ अग्रसरता लिने । समाजिक सद्भाव कायम गर्ने । न्यायपालिकाबाट प्रदान गरिने न्यायमा आम नागरिकलाई विश्वास कायम गराउने ।

आम नागरिकको भराेशाकाे रुपमा रहेको न्यायलयमा सबैकाे पहुँच याेग्य हुनुका साथै समग्र क्षेत्रमा सुशासनको अनुभुती दिलाउने हुनुपर्दछ भन्ने मान्यता रहेको छ । विभिन्न किसिमका लोभ र प्रलोभन देखाई भोट बटुल्ने र भोट पाएपछि उनीहरुमाथि दमन गर्ने चरम राजनीतिक विकृति अन्त्य गर्नु वर्तमान समयकाे माग हो  ।

केशव गाैतमद्वारा मन्त्री सुदन किराँती ज्यूलाई खुला पत्र

पोखरा । सुदन किराँती तपाईं मन्त्री र काम गरेको हेर्दा त तपाई त साधण जनताको मन्त्री जस्तो लाग्थ्यो तर त्यो त फरक पो निस्काे त । हाम्रो नेपाली समाज बहुजातीय, बहुभाषिक , बुहुधार्मिक , बहुसांकृतिक ,विविधता युक्त सामाजिक सहिष्णुता सहितको देश हो । यहाँ बसोबास गर्ने प्रत्येक नेपालीले आआफ्नै धर्म संस्कार संस्कृति चाल चलन रितिरीवाज रहेको पाईन्छ । हाम्रो देशमा हिमाल पहाड तराई गरि भौगोलिक रुपमा आफ्नै विविधता भएको देशका बासिन्दा हौ नाकि कुनै एक सम्प्रदायको बिराेध र अर्को सम्प्रदायको सपाेर्ट गरेको देखिदैन ।

मन्त्री ज्यू तपाई  त झन् सार्वजनिक पदमा बसेर त्यस्तो भन्न मिल्ला र ? सोच्नुस् तपाई त झन् किरात राजा यलम्वरको पुर्खा होइन र अझ भन्नू पर्दा त तपाईंको पुर्खा त प्रकृति पुजक पनि त हो नि कि क सो यस्तो समाजमा हुर्केको व्यक्तिले कुनै एक समाजलाई खुशी पार्न वा कुनै अनुचित काराेवारमा परेर यसरी बाेल्दा तपाईंले केहीँ साेच्नुपर्ने होइन न र ?

कि जे बाेलेनी हुन्छ याे देशकमा भनेर बाेल्नु भएको त? अनि के तपाईंको सुशासनको नारा नारा मात्रै सिमीत हो र ? अब तपाईं भन्नुहुन्छ कम्युनिस्टको कुनै धर्म नै हुदैन रे त्यसो भए  संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयनमन्त्री चाहिँ किन बन्नु भएको त  कि यो मन्त्रालयकाे काम नै थाहा थिए न र तपाईंलाई अनि यश मन्त्रालयमा बसेर के बोल्ने भन्ने कुन पनि हेक्का हुनुपर्ने हो यस्तो संवेदनशील मन्त्रालय संहालेपछि त ।

होइन तपाईंले परिवर्तनलाई आत्मसात् मात्र गर्न खाेजेकाे भन्नुभएको भने कस्तो परिवर्तन त ? के तपाईंले जनयुद्धकाे बलामा बाेलेकाे परिवर्तन यहीँ हाे त ? याे कदापि होइन  जनताले त तपाईलाई असल र जनताकै सेवक भनेका थिए आखिर त तपाई अर्कैकाे सेवक बनेर निस्कनु भयाे त । अनि अब तपाईंलाई हाम्रो व्यवस्थापन विरुद्ध अथवा संविधानको कुरा गर्नु हुन्छ भने तपाईंले बाेलेका कुरा त संविधान विरोधि र त्यसका विरुद्ध त देश द्राेहको मुद्दा पाे आकर्षण हुन्छ ।

त्यसै यो सामाजिक सहिष्णुता भड्काउने काम गर्न  कसैलाई छुट छै  कि छ मन्त्री ज्यू ? हाेलान तपाईले गरेका राम्रा काम पनि तर जतिसुकै राम्रो गरेता पनि एउटामात्र कुनै नराम्रो काम भयो भने त्यो सबै फेरि बालुवामा पानी हाले सरह हुन्छ किन कि भनिन्छ नि एउटा झुट लुकाउन सयभन्दा धेरै झुट बाेल्नु पर्छ । त्यसैले त तपाईंले गरेका राम्रो काम पनि राम्रै प्रशंसा पादा पाउदै तपाईलाई त त्यो ग्रहण गर्न नसक्ने स्थितिमा हुन पुगेर यो अवस्था आयो अब तपाईंको र तपाईंको सरकारले कि त राजीनामा सहित आत्मा आलोचना गर्ने कि भने बर्खास्त गर्ने त्यो भन्दा अर्को बिकल्प पनि त छै ।

आखिरमा आफ्नो बाेलिले आफैंलाई पोल्याे नि त्यो नै खतराको संकेत पनि हो । यदि जनस्तरबाट ठुलो आन्दोलनको घोषणा भयो भने र आन्दोलन नै सुरु भयो भने यहीँ र यसै अन्य कुनै पनि व्यवस्था लामाे समयसम्म टिक्न सक्दो रहेनछ भन्ने कुराको  पुष्टि गर्छ ।

यसरी सार्वजनिक व्यक्तिले बाेल्ने र तिनले अनुसरण गर्ने कुराको त बिचार गर्दा नै राम्रो हुने थियो । अब तपाईं सनातनीको मानाे खाएर सनातनकै विरोध गर्नाले महंगो पर्छ भन्ने कुरा त्यो त अब मन्त्री किराँती ज्यू लाई नै थाहा हाेला । त्यसैले मिलेर बसेकाे समाजलाई कहिलै पनि भड्काउने काम नगरौ ।

प्रकृतिको अनुशरण र माया गरेको खोइ त !

पोखरा । मानव एक चेतशिल प्राणी जुन अरु सजिव भन्दा फरक तरिकाले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्ने कुरामा सबल र सक्षम छ । मानिसले गर्ने गतिविधि र अरुले गर्ने गतिविधिमा फरकपना देखिन सक्छ ।प्रकृति र मानिसको बीचमा धेरै गहिरो सम्बन्ध छ।  दुवै एक अर्काका पूरक हुन् ।  मानिसका लागि पृथ्वी घरको आँगन, आकाश छाना, सूर्य-चन्द्र-तारा, बत्ती, सागर-नदीको पानीका भाँडा र रुख-बिरुवाहरू भोजनका साधन हुन्।

प्रकृति र मानिसको बीचमा धेरै गहिरो सम्बन्ध छ।  दुवै एक अर्काका पूरक हुन् ।  मानिसका लागि पृथ्वी घरको आँगन, आकाश छाना, सूर्य-चन्द्र-तारा, बत्ती, सागर-नदीको पानीका भाँडा र रुख-बिरुवाहरू भोजनका साधन हुन्।  यति मात्र होइन, प्रकृतिभन्दा मानिसको लागि उत्तम गुरु अरू कोही छैन।  मानिसले आजसम्म जे पनि हासिल गरेको छ, त्यो प्रकृतिबाट सिकेर मात्रै गरेको छ ।

न्युटनजस्ता महान् वैज्ञानिकलाई प्रकृतिले गुरुत्वाकर्षण सहित धेरै पाठ सिकाएको छ भने कविहरूले प्रकृतिको संगतमा बसेर धेरै कविता लेखेका छन् ।  त्यसैगरी सर्वसाधारणले प्रकृतिका सबै गुणलाई बुझेर आफ्नो जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याएका छन् ।

वास्तवमा प्रकृतिले हामीलाई धेरै महत्त्वपूर्ण पाठ सिकाउँछ।  उदाहरणका लागि, शरद ऋतुको अर्थ रूखहरूको अन्त्य होइन।  आफ्नो जीवनमा यो पाठ आत्मसात गर्ने व्यक्ति कहिल्यै असफलता डराउँदैन।  हरेक असफलता पछि, यस्तो व्यक्ति विचलित नभई नयाँ सफलता हासिल गर्ने प्रयास गर्दछ।  तिनीहरूले सफलता प्राप्त नगरेसम्म यो गरिरहन्छन्।  त्यसैगरी फलफूलले भरिएका तर तलतिर झुकेका रुखहरूले सफलता र कीर्ति वा धनी भए पनि नम्र र सभ्य रहन सिकाउँछन्।  उपन्यासकार प्रेमचन्दका अनुसार जीवनमा प्रकृतिको जस्तै साहित्यमा पनि आदर्शवादको स्थान छ ।  सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा यो हो कि प्रकृतिमा सबैको आफ्नै महत्त्व छ।  एउटा सानो कीरा पनि प्रकृतिका लागि उपयोगी हुन्छ, मत्स्य पुराणमा एउटा रुखलाई सय सन्तान भएको वर्णन गरिएको छ ।  यसै कारणले रुखको पूजा गर्ने चलन छ ।  पुराणमा भनिएको छ कि जसले नयाँ रुख रोप्छ उसले जति वर्ष लगाएको रुख फल्छ उति बर्ष स्वर्गमा फल्छ ।  प्रकृतिको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यो हो कि उसले आफ्नै चीजहरू खाँदैन।  जसरी नदीहरूले आफ्नो पानी आफैं पिउँदैनन्, रूखहरूले आफ्नो फल आफै खाँदैनन्, त्यसरी नै फूलहरूले आफ्नो सुगन्ध वायुमण्डलमा फैलाउँछन्।  यसको मतलब प्रकृतिले कसैलाई पनि भेदभाव तथा भेदभाव गर्दैन, तर जब मानिस प्रकृतिसँग अनावश्यक खेलवाड गर्छ तब उसलाई रिस उठ्छ।  जसलाई यसले खडेरी, बाढी, डुबान र हुरीबतासको रूपमा व्यक्त गरेर समय समयमा मानिसलाई सचेत गराउँछ।

प्रकृतिका हरेक अंशहरुले नियम पालना गरेका हुन्छन् । प्रकृतिबाट मानिसले अनगिन्ती जीवनोपयोगी मार्गदर्शन पाउन सक्दछ । यदि मानिसले आफूलाई जस्तै प्रकृतिका हरेक अंशहरुलाई सम्मान र माया गर्ने हो भने मात्रै यस धर्तीमा उसको अस्तित्व सम्भव रहन सक्दछ, अन्यथा कालान्तरमा मानिसको अस्तित्व नै मेटिन पनि सक्दछ । यसो गहिरिएर सोच्ने हो कि भने प्रकृतिका हरेक अंशहरुले मानिसहरुलाई सहयोग र समर्थन गरेको पनि देखिन्छ । प्रकृतिले व्यक्त गर्न सक्दैन, तर मान्छेले प्रकृतिले व्यक्त गर्न खोजेको कुरा बुझ्नु जरूरी हुन्छ ।

मानवले जीवन जिउने क्रममा केही असहज महसुस गरेमा वरिपरि रहेका बोटबिरूवाहरुमात्रै बाट पनि धेरै ठूलो प्रेरणा र जीवन जिउनुका आधारहरु फेला पार्न सक्दछ । मान्छेलाई थकाइ तथा मुड अफ भएको अवस्थामा एकान्त चाहिन्छ । वास्तवमा त्यो एकान्त होइन, मात्र त्यसबेलामा  प्रकृतिको साथ हो जसले मान्छेलाई चुस्त, दुरूस्त र फूर्तिलो बनाउन मद्दत गर्दछ । उदाहरणका लागि हामीलाई केही काम गर्दै जाँदा असफलता मिल्यो भने अरु केही पनि गर्न जाँगर नै चल्दैन ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा हामी बाँच्नका लागि चाहिने अत्यावश्यक अक्सिजन रुखबिरूवाले दिएको छ । वास्तवमा रुखबिरूवाबिना हाम्रो जीवन सम्भव नै छैन, तर हामीबिना रुखबिरूवाको जीवन अवश्य पनि सम्भव छ । यी सबै कुराहरु सोच्दै गर्दा जस्तो सुकै परिस्थितिमा पनि धैर्यधारण गर्नु, आफ्नो काम गर्दै जानु र फलको आशा नगर्नु, (भनिन्छ गितामा एउटा श्लोक छ नि 

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि।।2.47।।

यसको अर्थ:-तिम्रो अधिकार कर्तब्यमा मात्र निहित हुन्छ, फलमा कदापि हुँदैन।  तसर्थ कर्मको फलमा आशक्ति नहोस् र कर्ममा पनि आबद्ध नहुनुहोस्।

आफ्नो लागिभन्दा पनि अरुका लागि बाँच्नु, समय र परिस्थितिअनुरुप आफूलाई प्रस्तुत गर्दै जानु भन्नेजस्ता जीवनोपयोगी मर्गदर्शनहरु मात्र एउटा वृक्षबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ ।वास्तवमा जीवजन्तु र वनस्पतिले आफ्नो अस्तित्व कायम गर्न एकअर्कालाई आफूअनुकूल प्रयोग गर्ने गर्दछन् र आफ्नो वृद्धि, विकास र विस्तार पनि गर्दै आएका छन् । शाकाहारी, मांसाहारी, सर्वभक्षी र परजीवी प्राणीहरु यसका केही ज्वलन्त उदाहरणहरु पनि हुन सक्छन् । रुखबिरूवाहरुले आफ्नो वृद्धि, विकास र विस्तार नगरेको भए घना जंगलहरु पनि हुने थिएनन् होला । त्यसैगरी, मानिसले आफ्नो वृद्धि, विकास र विस्तार नगरेको भए घर, गाउँ हुँदै ठूल्ठूला सहरहरुको पनि सम्भावना थिएन होला । त्यसैले त आफ्नो विस्तार गर्नु सजीव हुनुको एउटा विशेषता पनि हो । भन्न खोजेको कुरा के हो भने हामी विवेकशील प्राणी हुनुको नाताले प्रकृतिले हामीलाई उपहारस्वरुप प्रदान गरेका हरेक अंशहरुको अस्तित्वलाई आफूसरह सम्मान गर्नु नै विवेकशील मानवको प्रमुख धर्म हो । 

      आफू र आफ्नो सन्ततिका लागि आजमात्रै नभएर भोलिका लागि पनि सञ्चित गर्दै गयो । कालान्तरमा यो संस्कारको रुपमा विकसित भएर आयो । त्यसैले त एउटै धर्तीमा पनि कोही आफूलाई चाहिनेभन्दा बढी सञ्चय गरेर राखेका छन् भने कोही भोकभोकै मर्न बाध्य छन् । भनिन्छ नि, संसारमा दुई प्रतिशत कथित धनाढ्यहरुको कारणले गर्दा बाँकी ९८ प्रतिशत मानिसहरुको जीवन अप्ठ्यारोमा परेको छ । विवेकी हुँदाहुँदै पनि मान्छेले आफूले कब्जा गरेको प्राकृतिक स्रोत र साधनहरु बाँडेर वा दिएर जानुभन्दा छोडेरै मर्नु उत्तम ठान्दछ ।

       अन्त्यमा :- प्रकृतिले अमूल्य वरदानस्वरुप दिएका असीमित स्रोत र साधनहरुको अनियन्त्रित रुपमा आफूअनुकूल प्रयोग, उपयोग र कब्जा गर्दै गयो । आफू र आफ्नो सन्ततिका लागि आजमात्रै नभएर भोलिका लागि पनि सञ्चित गर्दै गयो । मान्छे अब स्वयं ‘जेनेटिकली मोडिफाइड’ प्राणी बन्दै छ । यो यात्रा कहाँ पुगेर रोकिन्छ भन्न सकिन्न, तर आजको समाजमा हलिवुडका काल्पनिक चलचित्रमा देखाइएजस्तै ‘जेनेटिकली मोडिफाइड’ मान्छेहरूको प्रवेश भएको छ ।